WWW.DOC.KNIGI-X.RU
    -
 

 >>  - .
Pages:   || 2 |

lyas f ndiyevin dramaturgiyas, pyesl rinin s hn t c ss m v teatr estetikas bar d. xat rlamalar.. 55 . , ...

-- [ 1 ] --

lyas f ndiyevin dramaturgiyas,

pyesl rinin s hn t c ss m

v teatr estetikas bar d

...

xat rlamalar...

...

55 . , , 2013, 336 .

. ,

.

,

, , - . . .

2013 , 2013

- , . , , .

, , , -, - , , , . , , - , , .



1914- 14- ( ) . . 1930 1933- - . . . 1938- . - . 1938- . .

1996- 3- . .

. , ( ) . , 1943- . . (1947), . . . , .

- , - , ( ,

1964) .





. , , - , , . , , . : , , , . - .

- .

- , , (1967) .

(1968) , , naxlar , , . , .

- - - . , .

, , , -

(1969) . . - - - . , , - . , , , - .

1920- - (1971) , , - . , , , . , , .

- (1973). , . , - - (1975- ) .

1975 1995- - . .

-, (1981- ), (1996- ) . 1937-

(1989- ) . (1986- ), 1920- (1991- ) . - ( 20 . 1988- ), , (1983- ), (1992- ) - , , - .

- , . .

   

dbi-bdii proses milli tfkkr tarixi, onun inkiaf mrhllri il zvi ballqda yaranr v inkiaf edir. dbiyyatn milli znmxsusluu, hr eydn vvl, onun inkiaf yollarnn milli znmxsusluudur, onun tarixi taleyinin znmxsusluudur... (1). Professional Azrbaycan dramaturgiyasnn milli inkiaf yollarnn znmxsusluu byk mtfkkir, filosof, milli dramaturgiyamzn banisi Mirz Ftli Axundzadnin komediyalar il baldr. Mhz gcl realizml yourulmu bu komediyalar dramaturgiyamzn inkiaf istiqamtinin sasn tkil edib.

Drst, hyati xsusiyytlri, hrkt v ml motivlri, sosial-ictimai vziyytin realist tsviri, inc v lirik poetik nsrlr bu pyeslri z dvrnn bdii sndlrin, milli xalq urunun, poetikasnn, yksk pekarln v maarifiliyin parlaq nmunlrin, bir szl, klassik srlr evirdi. Mirz Ftli Axundzadnin pyeslrindki yksk mnvi-xlaqi, vtnprvrlik, beynlmillilik ideyalar hm z dvr n, hm d bu gn xalqn etik-estetik trbiysind byk rol oynayb v oynayr.

Dramaturgiyamzn tarixi taleyinin znmxsusluunu

tkil edn bdrrhim by Haqverdiyev, Clil Mmmdquluzad, Ncf by Vzirov, Nriman Nrimanov, Sleyman Sani Axundov, Hseyn Cavid, Cfr Cabbarl, Smd Vurun, Mehdi Hseyn, Sabit Rhman, Mirz brahimov frdi xsusiyytlri, mvzu v janr, bdii-estetik keyfiyytlri baxmndan bir-birindn frqlnslr d, gcl psixologizml realist lirik-psixoloji slubun dramaturgiyamzda inkiaf n mhkm zmin yaradblar.

1960-c illrin ortalarndan balayaraq Azrbaycan dramaturgiyasnn sasn lirik-psixoloji slub tkil edir. lyas fndiyevin, mran Qasmovun, xli Qurbanovun, Bxtiyar Vahabzadnin, Nbi Xzrinin, Anarn, Altay Mmmdovun, Rstm brahimbyovun, krm ylislinin pyeslrinin ksriyyti mhz lirikpsixoloji dramlardr.

Azrbaycan dramaturgiyasnda lirik-psixoloji slubun imkan geniliyi v znmxsus xsusiyytlri myynlib aadak elmi-nzri konsepsiyan tyin etmidir.

Daxili mbariz o zaman ictimai mzmun ksb edir ki, insan z mnviyyatn alnn, vicdannn gz il bir daha nzrdn keirib, insanlara v cmiyytimiz yaramayan frdi qsurlarnn islahna insanlardan xbrsiz, gizli qrar verir. Bu qrar xsiyytin yetkinlmsin, insann cmiyytd fallamasna zmin yaradr v zrrli, yanl addmdan onu kindirir.

Lirik-psixoloji slub insann z daxili konfliktinin dramatizmin geni meydan verir. xsiyyt v zaman, insan v cmiyyt, vicdan v mslk azadl, mhbbt v sdaqt, mk v sadt kimi mhm msllrin hllind, habel gndlik hyatmzda, mitimizd ortaya xan kiik qsurlarn islahnda, adamlar arasndak nisbi anlalmazlqlarn kklrinin z xarlmasnda, bir szl, adamlarn inkiaf etmi cmiyytd z faydal myi il mvqe tutmasnda, gnclrimizin sdaqt, kamillik, yksk mnvi-xlaqi dyrlr ruhunda trbiy edilmsind dramaturgiyan falladrr.

Lirik-psixoloji slub insanlar mnn kamilldirmk, yksk xlaqi dyrlrin antipodlarna, hr cr mnfiliklr qar mbarizd kskin ifa gcn, yksk potensial shn imkanlarna, inc yaradclq trixlrin meydan vern lirizmin, problem msllr douran psixoloji drinliyin gr masir dramaturgiyada aparc slublardan biri kimi myynlmidir.

Lirik-psixoloji slub gstrir ki, ictimaiyytdn qraqda qalan, fal hyatn irliy doru axarndan knarda passivln naxlar insan he d cmiyytimiz n tam faydal adam hesab edil bilmz.

dbiyyatn milli znmxsusluu baxmndan yanadqda grrk ki, Azrbaycan dramaturgiyasnda lirik-psixoloji pyeslrin mnyi dbiyyatmzn (xsusil nsrin) drin psixologizmind v hssas lirizminddir.

Lirik-psixoloji pyeslrd obrazlarn mbarizsini v mnaqilrin psixoloji mahiyytini bdii drinlikl amaqda sz dominant rol oynayr.

Psixologizmin flsfi mahiyytini, ictimai mnasn amaq mqsdil gcl, drin szalt mnadan (ikinci plandan) istifad edilir. Burada srf dram sntinin tlblri baxmndan hadislri kskinldirib, konflikti qabardb dramatizm yaradan ekstremal situasiyalar sas gtrlr.

Lirizm qolunu gclndirmk n is sas konflikt ail, mhbbt mvzusunun kontekstind hll olunur.

Dramaturqun fal hyat mvqeyi baxmndan lirik-psixoloji slubda yazd pyeslrdki xsi, intim konflikt bilavasit mvcud olan siyasi-iqtisadi, ictimai, mdni, mnvi-xlaqi v s.

problemlrl zvi kild baldr. Hmin pyeslrd frd, insan ilkin gtrldyn gr ictimai-siyasi fona pncr xsiyytin mnvi almindn alr, byk bri problemlr bu istiqamtd hll olunur.

1950-ci illrdn balayaraq rus dramaturqlar Viktor Rozov, Aleksandr Volodin, Aleksey Arbuzov, Leonid Zorin... z yaradclqlarnda lirik-psixoloji slubla postsovet mkannda dramaturgiyaya yeni nfs, yeni dst-xtt gtirdilr. Tnqidin qeyd etdiyi kimi, onlar z yaradclq tcrblri il sbut etdilr ki, insanlarn psixologiyasn, xsiyytin cmiyytd mvqeyini, qanun qarsnda msuliyytini v ya vicdann ssin cavab vermk hislrini, mhbbt duyusu v vtndalq borcu kimi xlaqi problemlri bdii reallqla tcssm etdirmk, masir dvrn mrkkb ziddiyytlrini, kskin tzadlarn, zamann irliy doru hrktinin dramatizmini qlm almaq n lirikpsixoloji dramn znmxsus geni imkanlar var.

Bununla bel, tnqidilr arasnda hmin mlliflri hyatn myyn bir sahsinin tsvirin aludilikd tqsirlndirnlr d yox deyildi. Yeni yaranm lirik-psixoloji slub trafnda gedn nzri-tnqidi mbahisnin z btvlkd bu slubun mvzuproblematika, obraz v konflikt imkanlarn v srhdlrini, yaradclq fqlrini myynldirdi.

Gstrdiyimiz dvrd rus dramaturgiyasnn sas qolunu tkil edn lirik-psixoloji slubla laqdar meydana xan geni mbahislrl, elmi-nzri aradrmalarla mqayisd Azrbaycann dbi-tnqidi prosesi nisbtn geri qalrd.

Bizd ap olunan mqallr bilavasit lyas fndiyevin, mran Qasmovun, xli Qurbanovun, Nbi Xzrinin, Bxtiyar Vahabzadnin, krm ylislinin, Anarn, Rstm v Maqsud brahimbyovlarn v bu slubda yazan digr dramaturqlarn pyeslrinin tamaas il bal resenziyalardr. Bu mlliflrin pyeslri bard mqallr yazlsa da, onlar mumi xarakter dam v ya mqsd mxtlif yaradclq istiqamtlrini, sntkarlq xsusiyytlrini iqlandrmaq olmudur. Adlarn kdiyimiz dramaturqlarn hr birinin ayrlqda lirik-psixoloji sluba gtirdiyi yeniliklr, orijinal dst-xtt is elmi kild aradrlmdr. Buna gr d, tbii olaraq, dbi mbahislr d zmin yaranmdr.

Dramaturgiyamzda lirik-psixoloji slubun geni yer tutmasna, bu sahd kifayt qdr dbi material olmasna baxmayaraq, bu problem dbiyyatnaslqda geni tdqiq olunmayb.

Azrbaycan dramaturgiyasnda lirik-psixoloji slub mvzusunun konseptual kild aradrlmasna ehtiyac duyulur.

xsiyytin mnvi-xlaqi ykslii, yeni insann formalamas ideoloji iin sasn tkil edir. Lirik-psixoloji slubun mhz xsiyyt v cmiyyt, xsiyyt v zaman problemin stnlk naxlar vermsinin aradrlmas mvzunu daha axli ed bilr.

Lirik-psixoloji slubun Azrbaycan dramaturgiyasna gtirdiyi mvzu, janr, xarakter, konflikt yeniliklrini v onlarn bdii kild dramaturqlar trfindn nec ilnmsini amaq dbiyyatnaslmz n vacibdir. styirm ki, lirik-psixoloji slubu dramaturq lyas fndiyevin mxtlif pyeslrind bir ne qatda (struktur, bdiiestetik, ictimai-etik, srf shn sri baxmndan) aradrm. Bu prinsipi saslandrmaq n yeri gldikc xalq oyunlarnn, el mahnlarnn, xalq dastanlarnn struktur prinsiplrindn kifayt qdr istifad olunub. Bu, ilk nvbd, dramaturgiyamzn ideya-bdii sviyysini, konkret janr nvlrini, ayrlqda lyas fndiyevin sntkarlnn inkiaf prosesini v hmin prosesin cmiyytimizin ictimai-bdii hyat il laqlrini aydn gstrmk n lverili zmin yaradr.

Azrbaycan dbiyyatnasl zngin tarixi nny malikdir. Btn inkiaf prosesi boyu onun mhm bir qolu dramaturgiya v ayr-ayr yaz-dramaturqun yaradclq meyillri v problemlri il bal olmudur. Getdikc inkiaf edib formalaan dbiyyatnaslmz masir dvrd Azrbaycan dramaturgiyasnn inkiaf prosesin dair srlrl, dram sntinin mxtlif problemlrin hsr olunmu mqallrl d znginlmidir. Ancaq bu elmi srlrd hll olunan msllr dairsind slub problemi geni kild, fundamental hatd aradrlmamdr.

Dzdr, dbiyyatnaslqda dramaturgiyamzn tarixin, mxtlif inkiaf dvrlrin, mharib mvzusuna, janr xsusiyytlrin (mumilikd yox, bir sntkarn yaradcl timsalnda), estetik problemlrin aid srlr ilnmidir. Ancaq slub problemi elmi-nzri thlildn knarda qalmdr. Yalnz dbiyyatnaslq mqallrind slub probleminin mxtlif chtlrin toxunulmudur.

Masir dvrd is hr hans slubun, o cmldn bel geni yaylm lirik-psixoloji slubun xsusiyytlrinin bdii v ideoloji, nzri v praktik keyfiyytlrini amaa, mumildirmy ehtiyac duyulur. Azrbaycan dramaturgiyasnn mxtlif mrhllrin mumi nzr salsaq, aradrmalar ardcl kild diqqtl izlsk, grrik ki, drin psixologizm, poetik romantizm, hssas v inc lirizm alarlar lirik-psixoloji slubun douluu v mhkmlnib formalamas n zmin olmudur. Szsz ki, burada hyat hadislri, insan psixologiyasnn dyimsi, cmiyytd gedn proseslr d mhm rol oynayr.

Lirik-psixoloji slubun genetik mnyini amaq, onun nn v novatorluq, mumi v xsusi msllrini aradrmaq, mvzunun balca funksional istiqamtini gstrmk n lyas fndiyevin dramaturgiyas znn bdii imkanlar il seilir.

*** Azrbaycan milli dramaturgiyasnn v teatr sntinin kklrinin, sasn, realizml balln nzr alsaq, grrik ki, realist lirik-psixoloji slubun yaranmas n smrli tarixi nn zmini vardr. Azrbaycan dramaturqlar nnvi v lirikpsixoloji slub yaradblar.

Masir Azrbaycan dramaturgiyasnda realist lirik-psixoloji slubun inkiaf lyas fndiyevin yaradclnda xsusi yer tutur. Bu slubdan fal v smrli istifad edn dib Azrbaycan teatr sntinin inkiafnda drin iz qoyub. lyas fndiyev dra naxlar maturgiyamzn qabaqcl nnlrini davam etdirrk daha ox psixoloji-lirik planda yaratd srlrl shnmiz yeni bir hava, yeni mna v mzmun gtirmidir (2).

Haqqnda danacam hr bir pyesind lyas fndiyev iki frqlnn konteksti toqquduraraq onlarn ksim, toqquma nqtsind yeni mnal kontekst yaradr (qaraltma bizimdir .R.). Bel bir slub prinsipi hr hans sntkara bir ne mqsd atmaa imkan verir. Sntkarln n vacib msllrindn olan slub bard danarkn akademik Mmmd Cfr qeyd edir ki, orijinal slublar bir trfdn real varl kf edirs, digr trfdn mllifin z varln rsm edir (3).

lyas fndiyev z varln znmxsus mvzularla, xarakterlrl, konfliktl, bdii vasitlrl realiz edir. Onun kompozisiyas, pyeslrinin dil-ifad, mvzu dairsi, msbt qhrman anlay mllifin uzun illr dramaturji axtarlarnda formalab.

lyas fndiyev hyatn dialektik ziddiyytlrini, bir-birin oxamayan xarakterlri, insanlar arasnda ba vern hadislri kommunist xlaq mvqeyindn qiymtlndirmyi bacarr. Onun srlrinin byk trbiyvi hmiyyti d yaz mvqeyinin, yaz mnasibtinin aydn v dqiq olmasdr (4).

Dramaturgiyamzda realist lirik-psixoloji slubda yazlm ilk sanball, ideya-bdii chtdn bitkin, mrkkb daxili qurulua malik pyes Sn hmi mnimlsn dramdr. srin fabulas tbii v saddir. Gnc, tcrbsiz, ln qz zndn qat-qat yal, zngin hyat tcrbsin malik, xeyirxah v sad qlbli kiini sevir.

Bel fabula mxtlif slub, sjet, kompozisiya vasitsil bir

ne ideyan, ali mqsdi yanildir bilr (Diapazon genidir:

melodrama, ibrtamiz didaktik dram, faci, satira v s. janrda bunu hll etmk olard). Xatrladaq ki, janr, slub mllifin z varln da z xarr. Hadislri, obrazlar, konfliktlri nzrdn

keirrkn aadak daxili struktur prinsipini akar etmk olar:

Sn hmi mnimlsn pyesind dramaturq mit kontekstini v lirik-poetik konteksti toqqudurur, konflikt vziyytin salr. Bu toqquma nqtsind yeni bir konteksti lirik-psixoloji konteksti yaradr.

Sn hmi mnimlsn pyesinin ilk ad Boy iyi idi.

Lakin 1964-c il oktyabr aynn 14-d Azrbaycan Dvlt Akademik Dram Teatrnda (bugnk Akademik Milli Dram Teatr) ilk df tamaaya Sn hmi mnimlsn ad il qoyulandan sonra Boy iyi unuduldu. srin ilk adn ona gr xatrladrq ki, onun psixoloji szalt mnas pyesin strukturunu, obrazlar, hadislri v konflikti daha dolun hat edir. Bu ad, hminin lyas fndiyevin dramaturgiyamza, teatrmza, realist lirikpsixoloji sluba gtirdiyi yeniliklri daha aq gstrir. Bu ad vaxtil tnqid d tqdir etmidir. dib z is seilmi srlrinin ikinci cildind pyesin adn Sn hmi mnimlsn v yaxud Boy iyi vermidir.

Mit konteksti. Sn hmi mnimlsn pyesinin mit konteksti drst hyat hqiqti zrind qurulub. Bu kontekstd obrazlarn sosial vziyytlrinin v ail-mit funksiyalarnn myyn cizgilri verilmidir. Hsnzad Bakdak Qarada sement zavodunun direktorudur. Nargilnin vziyyti Hsnzad il grndk qeyri-myyndir (orta mktbi bitirib, ali mktb daxil ola bilmyib), sonra is sement zavodunda qeydiyyat ilyir. Frc Nargilnin ataldr. Nargilnin anas Nzakt evdar qadndr. Frcov kadrlar bsinin mdiridir...

Proloqda Hsnzad olunu tyinat yerin yola salr, ona mit tvsiylri edir: zn soyuqdan gzl, yemk-imyin fikir ver, isti geyin... Mit qaylarndan mcra tapan hadislr inkiaf edib mxtlif qollara xtlr ayrlr. Ayrlqda hr xttin, msln, Nargil v Hsnzad, Nargil v Nzakt, Nargil v Sarsa qz, Hsnzad v Nzakt xtlrinin hrkt v inkiafnn sasnda da mit qaylar durur.

naxlar Nargil il Hsnzadnin tanlnda, ilk grlrind onlarn shbtlrinin sas mit mvzusu il yourulub. Nargil hyatndan, doma evlrind zn yad kimi hiss etmsindn, htta bel yaayn onu tng gtirmsindn danr. Hsnzadnin d dand birinci planda mitl baldr. Onlarn sonrak shbtlri baqa-baqa mvzularda olsa da, bzn aq kild, bzn d dolays il mit qaylarnda birlir.

Nargil Nzakt xttindki grginlik v onlarn arasndak konflikt sas sbb mit hadislrin, ail-mit davranna ks mnasibtlrdir. Nargil atal Frcin ail despotluuna, rzilliyin nifrt edir. Nzakt Frcl Nargil arasnda bardrc mvqed durur. nki Nargil doma qz, Frc is uaqlarnn atasdr. Nargilni itirmy analq heysiyytinin tapdalanmas, Frcdn ayrlmaa is ailnin msibti kimi baxr.

Mit konteksti mit mnasibtlrini saf-rk edir. Ona gr d konflikt bilavasit bu mit mnasibtlrinin ksliyind, barmazlnda reymlnir. Bu da z nvbsind hyatiliyi gclndirir v konfliktin sosial-ictimai, mnvi-xlaqi, etik qatlarnda drinliyin enmsin psixoloji sas verir.

Mit konteksti hr obrazn mit psixologiyas xasiyytnamlrini myynldirn funksiya ykn dayr. Bu baxmdan yanadqda grrk ki, hr obrazn z mikroalmi var.

Hsnzad mit qaylar irisind tk yaayr. Mnvi ehtiyac duysa da, Nargilnin mhbbtindn imtina edir. Mnvi sarsntlara, daxili psixoloji zablara mruz qalsa da, yksk amallarna, insanprvrliyin, humanizmin sdaqtlidir.

Nargil hyatda xobxtlik axtarr. Tkliyi, aild yadl, he kimdn (Hsnzady rast glndk) xeyirxahlq grmmsi, insanlara (eyni zamanda hyata) inamn itirmsi onun xsi dramasdr.

Nzakt anadr, ri, uaqlar, evi var, ancaq xobxt deyil, hyat zntlr v sarsntlar irisind keir. Frcin mti quluna evrilib, hyat mvqeyind passivdir.

Frci ancaq ev raitind grrk. Onun hyat prinsipinin sasnda yalnz xsi mnafeyi durur. Kimsy lazm deyil, qddardr, qabadr, rzildir. Btn bunlar onun mnvi eybcrliyidir.

Poetik kontekst. Bu kontekstin ilk lamtlri pyesin ad il baldr. Boy iyi xeyirxahlq simvoludur, travti hmi rklrd yaayr; lvi mhbbtdir, tri he vaxt itmir; mnvi saflq v vicdan tmizliyidir, i mr yoluna nur sar. Boy iyi pyesin estetik qaysini, mnvi-etik ideyasn, dramaturqun hyat idealn tcssm etdirn, psixoloji mbarizlr qaynanda hadislrin inkiafn istiqamtlndirn lirik, poetik-rmzi obrazdr.

Sn hmi mnimlsn adnda gizlnmi poetik mna boy iyinin dad poetik-rmzi mnann bir qdr aq formasdr. Nargil Hsnzad xttinin inkiafn yada salaq. Nargilnin xyalnda yalnz pncrdn grdy, btn hrktlrini izldiyi Hsnzad hmi onunladr: i d e a l m h b b t kimi. Tan olurlar, nsiyyt taprlar. Bu mnasibtd Nargilnin sy gstrdiyi sas mqsd v istk budur: s n h m i m n i m l o l.

Lakin Hsnzad yksk insani duyularla Nargilnin inadn qrr, onda cmiyyt, hyata inam hislri oyadr, mhbbt haqqndak romantik illziyasn real zmin ynldir. Hsnzad ilmk n baqa hr gedir, ancaq hmilik Nargilnin qlbind qalr: mdrik, qayke, ideal, humanist insan kimi.

Ayrlq mqamnda dediyi sn hmi mniml olacaqsan

szlri boy iyinin tri kimi Nargilnin varln ulayr, pyesin finalna poetik hzinlik gtirir.

Poetik kontekstin digr kklri personajlarn mnvi-xlaqi xsusiyytlri il baldr.

Nargil zablar mngnsind sxlarkn Hsnzadnin xsind idealn tapr. O, Hsnzad il shbtlrind coqun v ehtirasldr, ona qar drin rbtini, mhbbt hissini, lirik emosiyalarn gizltmir. Kvrk, smimi, lvi duyularna hm naxlar dm axtaran on doqquz yal bu qzn hislri hrktlrini idar edir v fikrinin istiqamtvericisin evrilir.

Hsnzad Nargily hssaslqla yanar, z al, vicdannn ssi il hislrinin fvqnd durur v bilrkdn Nargilnin szlrindki ikinci mnadan, sas fikirdn yaynr.

Dzdr, tklikd, z daxilind Hsnzad d alla hiss arasnda trddd edir, nki Nargilnin mhbbtin bigan deyildir.

Hsnzad (qzn ardnca uzun bir nzr salaraq): N n hmi o gedndn sonra mn zm bu qdr yalqz, bu qdr qmgin hiss edirm? El bil ki, o, bir d qaytmayacaq.

.. gr btn bunlar beldirs, n n mn qti qrara gl bilmirm? Yoxsa qarmda alan bu yeni bahar shrinin qeyri-adi gzlliyi mni qorxudur? Yoxsa mn byk insan mhbbtinin qdrtin inanma yadramam?.. (5) Mhbbt el byk kzrm qabiliyytin malikdir, el ehtirasldr ki, ona btn mr boyu qalib glmk v onu gizlmk lazm glmidir... (6) Hsnzad xarakterindki digr insani keyfiyytlr btvlk gtirn lviliyi qorumaq n kzrmi mhbbt qalib glir, adamlara bsldiyi rbt v ehtiram n sevgisini qlbinin gzgrnmz drinliklrind gizldir. Bu onun xarakterin btvlk, poetik vst verir.

Sn hmi mnimlsn pyesind hadislr ilk remarkadan poetik tkan alr. Ancaq Frcin shny glii hadislrin mayasndak poetik iqlimi pozur. lk baxda bu, srlri emosionallqla, mzmunlu airanlikl, humanizml clbedici (7) olan lyas fndiyevin lirik-psixoloji slubuna uyun glmir. Frcin shny gtirilmsin yaz mqsdindn yanadqda is, grnr ki, bel bir bdii fnd dramaturq bilrkdn l atmdr. Hadislrin ritmind kskin dyim, szalt mnalarnda drin fikirlr gizlnmi lirik dialoqlarn Frcin quru Mhrba, stiot, Kompot, stidir, ay klmlri (cmllri) il vzolunmas konfliktin inkiaf n dramaturqun lind vasitdir.

Poetik kontekstd bel bir psixoloji fikir z xr: boy iyinin insanlarn mnasibtlrindki trini, travtini rk, sxematik hyat flsflri olan frclr pozurlar. Bu baxmdan lyas fndiyev pyesd Frc v Frcov obrazlarn eynildirir.

dibin Frcovu pltk vermsinin rmzi-poetik mnas vardr v bizi mhz yaznn hmin mna arxasndak lirik mqsdi maraqlandrr. Danndak qrqlq Frcovun hyatn ritmindn geri qalmaq rmzi kimi myynlir.

Poetik kontekst, hminin szalt mnalarda realiz olunur.

Lirik-psixoloji dramlarda mllif ikinci plana gcl meyil gstrir, szalt mnalardan geni istifad edir. srin flsfi drinliyini, surtlrin daxili dnclrini, mqsdini, arzu v istklrinin mahiyytini, konfliktin psixoloji zyini, ideyann btvlyn szalt mnalarda axtarmaq lazm glir. Bel bir psixoloji qurulu v bri problemlrin xsi mnasibtlr, adi mit mvzusu fonunda hlli lirizm geni meydan verir.

Sn hmi mnimlsn pyesind lirik-psixoloji sluba xas olan oxqatl lirik szalt mna hm realist, hm d romantik-poetik duyular trnnm edn dialoqlarda verilib.

Nargil (trdddl): Onda... mn gedim...

Hsnzad: Demk, sabahdan i balayrsnz... lbtt, sement zavodunda ilmk o qdr d asan deyil.

Nargil: N olsun tindir... Siz ki orada ilyirsiniz.

Hsnzad (glmsyir): Mn ayr... Bizim ciyrlrimiz sementin tozuna yrnib.

naxlar Nargil (jaketini geyrk): Hrdn buraya glmyim icaz verrsiniz?

Hsnzad: lbtt...

Nargil: Hrdn yox, tez-tez! Hr gn!

Hsnzad: Glin (8).

Bu dialoq formaca musiqili, mzmunca romantik-poetikdir.

Dramaturqun atdrmaq istdiyi sas fikir, Nargil il Hsnzadnin lirik-poetik dnclrinin, daxili duyularnn sas intonasiyas szalt mnalarda gizlnmidir. lyas fndiyev bu adi, sad dann arxasnda qhrmanlarn lirik dnclrini vermk istmidir.

Nargil v Hsnzadnin dialoqunun ritmi, szlrin ahngi, real vziyytlrin psixoloji lirizmi polifonik musiqinin forma prinsiplrinddir. Lirik ahngi saxlamaqla, psixoloji drinliyini dyin ikimnal dialoqlarda lyas fndiyevin insanlq, humanizm haqqndak flsfi-estetik dnclrinin poetik btvly zn yeni istiqamtd gstrir.

Lirik-psixoloji kontekst. Burada srin qhrmanlar iki kontekstin xsusiyytlrini birldirib, mrkkb, oxmnal trzd davranr, mbariz edirlr. Nargil mit kontekstinin keyfiyytlrini amaqla konkret hadislrd itirak edir. Eyni zamanda hadislrin, konfliktin, dialoqlarn szalt mnas, lirik dyri ona poetik mumildirm, rmzi keyfiyytlr d bx edir. Msln, Nargilnin atal Frcl mit toqqumalar, eyni zamanda qorxaqla, mean xlaqna, iradsizliy, yalana, rzilliy qar etirazdr. Lirik qhrmana xas olan ifa hvsi, mbarizlik drst psixoloji nsrlrl yourulub. Psixologizmin v lirik lnln qarlql mbariz vhdt sistemi Nargilnin lirik-psixoloji kontekstd davranmasn saslandrr.

Pyesin lirik-psixoloji kontekstind maraql bdii imkanlar z xr. Konflikt sbb olan, hadislrin, dramatik mbariznin mrkzind duran obraz bu kontekstd hadislrdn, konfliktdn zglib onlar haqda mhakim yrdr, bir nv, rhi funksiyasn z zrin gtrr. Sn hmi mnimlsnd bu funksiya Nargily taprlr.

Lirik-psixoloji kontekstd real hyat hadislrini, mnaqilrini drinldirmk, onlarn lirik-poetik mnasn amaq n qeyri-real, rmzi obrazlardan istifad edilmsi d maraql chtdir.

Hsnzad real hyatda ddy tin vziyyti drk etmk, hlledici fikr, qnat glmk, trdddl daxili alminin harmoniyasn brpa etmk n 22 il vvl vfat etmi arvad Xurud xanma mracit edir. Lirik-psixoloji kontekstd real v xyali obrazlar zldirmk, onlar dialoqlarda canlandrmaq imkan tbii v mqsduyundur.

Real hyatda ev tiran olan Nargilnin atal Frc rmzi mnada frcilik flsfsinin daycs olur. Mllif Frcin psixologizmin xll gtirmdn onu tipikldirir. Sciyyvidir ki, demk olar, eyni ad dayan digr mnfi personaj kadrlar bsinin mdiri Frcov da psixoloji drstlkl yana, rmzi rngarngliy, mumilmy malikdir.

Lirik-psixoloji kontekstd pyesin ad da ikimnal hmiyyt ksb edir. Real hadislrin hasili kimi sn hmi mnimlsn ifadsi Nargilnin Hsnzady, Hsnzadnin Nargily, Ridin Nargily, Nzaktin Nargily mnasibtini ar. Poetik, rmzi mnada hmin mnasibt mnvi tmizliyin, romantik dnya duyumunun v s. bu kimi keyfiyytlrin msbt personajlar n dyrinin, vacibliyinin rmzidir.

Lirik-psixoloji kontekstd bu iki mna mllifin z varlna qovuaraq drin v geni hyat flsfsinin dsturu kimi sslnir.

Grdymz kimi, realist lirik-psixoloji slubun daxili qanunlarna ustalqla ml edn lyas fndiyev mrkkb snt srinin tarazln inc vasitlrl tcssm etdirib.

naxlar Azrbaycan sovet dramaturgiyasnn nnvi slubunda yazlan Bahar sular, Atayevlr ailsind v Mnim gnahm pyeslrini istisna etsk, Sn hmi mnimlsn dram lyas fndiyevin teatr anlaynn ilk, eyni zamanda tkiledici nmunsidir.

Gstrdiyimiz prinsip bu teatrn sas rtini myyn edir:

hr bir toqquan qat hyat hqiqtinin, drst psixologizmin, bdii obrazlln, poetik emosionalln, rmzi rngarngliyin tlblrin cavab vermlidir.

lyas fndiyev teatrnda obraz ikimnal (ambivalent) mahiyyt damal, eyni zamanda hm mit dqiqliyi, hm d poetik azadlq, rmzi oxmnallq tlblrini dmlidir. Konflikt hr iki qatdan eyni drcd domal, balancn gtrmlidir. ks tqdird konflikt clzlar, ya da pis mnada qeyri-myynlir. Bu teatrn hvaliruhiyysi znmxsus hssaslq tlb edir. sas tinliyi mit arl il airanliyin, lirik-poetik yngllyn hr shn annda zvi surtd birlib dialektik vhdt yaratmasndadr.

Bunlarn hams cm klind tamaadan fal qavrama, obrazla birg tbddlat, hycan, sevinc keirmyi tlb edir.

lyas fndiyev bu pyesd ld etdiyi ideya-bdii nailiyytlri realist lirik-psixoloji sluba sadiq qalaraq sonrak dramlarnda inkiaf etdirdi, znginldirdi. Ancaq Sn hmi mnimlsn

pyesi inkiafn balanc nqtsi kimi hmiyytli v faydaldr.

Unuda bilmirm dramnda dib bir nv Sn hmi mnimlsn pyesind qazand nailiyytlri, bdii tsvir vasitlrini, konfliktin dinamikliyini v hyatiliyini daha yuxar pilld inkiaf etdirmi, yeni imkanlar v vasitlrl znginldirmidir. Konfliktin mxtlif sciyyli insanlarn mnviyyatndak arpmalar, onlarn bir-biri il, yaxud zlrinin daxili ikilik v ziddiyytlri il apard mbariz (9) zrind qurulan Unuda bilmirm pyesind sntkar tam yeni kontekstlri toqqudurmudur. Hmin kontekstlrd yeni motivlr fal rol oynayr, personajlar is fndiyevin obrazlar olaraq qalr, yeni raitd yeni nailiyytlrini nmayi etdirirlr. Bu baxmdan Unuda bilmirm pyesi teatr n yeni addm idi.

Unuda bilmirm pyesind lyas fndiyev ictimai-psixoloji v poetik-publisist kontekstlri toqquduraraq onlarn ksim nqtsind publisist tmayll lirik-psixoloji kontekst ld edib.

Grdymz kimi, lyas fndiyev bu pyesd znn sntkar dnyagrn, bdii-ideoloji problemlr dairsini yeni sviyyd gstrib. Yaznn bel mvqeyi dvrn sas tlbi bu gn briyyt z daxili almin hmikindn daha ox diqqt yetirir, bzn insan sanki yenidn kf edir (10) tezisi il sslir.

ctimai-psixoloji kontekst. Unuda bilmirm pyesinin strukturunda ictimai-psixoloji kontekst, sasn, obrazlarn elm mnasibtlrind tkil olunub.

Professor Mhsnzad n milli urun formalamas, xalqn tfkkr yksliidir. Elmin sas mqsdi is insanlarn sadtin, daha xobxt glcyin xidmt olmaldr.

Yenic alim olmu Cmil n elmi rtb vzif, hrt, pul qazanmaq n vasitdir, xsi-intim tlblrin atmaq, cmiyytd mvqe qazanmaq n dayaq nqtsidir.

Mhsnzadnin arvad Sadt xanm elmi ail sadtinin balanc saylr.

Kamrann ictimai qidsi elm insann xobxtliyin xidmt etmlidir (11) szlrind z ifadsini tapr. qid saflna gr Kamran znn harada xalq n daha lazml olduunu ox yax baa dr v doma yurdu Boralya tyinat alr. Onun ehtiraslar v arzular bzn yynsiz at kimi ba alb gets d, mllri konkret v faydaldr (12).

Src Krimin fikrinc, elm almin xeyirxah, insanprvr, sad qlbli, torpana, xalqna bal adamlar glmlidirlr.

naxlar Nrmin elm hnr, qhrmanlq meydan kimi baxr, ancaq bu xsusiyytlrin zahiri trfini grdy, daxili-psixoloji drinliy en bilmdiyi n shv edir. Mrkkb hyat hadislri gstrir ki, Cmili srbst hyata yenic qdm basan Nrmin balayan drin mhbbt tellri deyil. Cmil mhartl prdlnmi mean, elm glir mnbyi kimi baxan karyeristdir. Bu maska yrtlanda Nrmin hr eyi drk edir, Cmildn ayrlr.

Mhsnzadnin ictimai mvqeyi onu kamil xsiyyt, mdrik insan sviyysin qaldrr. Pyesd o, oxucuya Vtn qeyrti kn vtnda kimi tqdim olunur.

Hyat mvqeyinin zminsizliyi maskalanm Cmili ifa edir.

Manla qza trdn, xsart alan adam yolda qoyub qaan Cmil, htta thrik edir ki, Krim kii hr eyi boynuna ksin.

Bu nqtd Cmilin sz il mli arasndak kslik psixoloji kild alr, onun kobudluu, rzilliyi, qorxaql z xr.

ctimai-psixoloji kontekstd Kamrann hyat amalnn zlnd Vtn mhbbt, xalqna namuslu xidmt durduu n o, mhbbtini v qarsnda alm elmi karyeran amalna qurban verir. Onun qza trtmi Cmilin hrktin mnasibti ictimaisosial mahiyyt dayr: Mn snin lmn yox, saalman lazmdr (13).

ctimai-psixoloji kontekst pyesin ad il d sx baldr. Unuda bilmirm ad bir ne qatda obrazlarn v hadislrin psixologiyasnda hll olunub. n vvl, tamaa-oxucuya pyesdki mrkkb psixoloji hadislri, mnasibtlri unutmamaq tvsiy edilir.

Mhsnzad Arazn o taynda qalm iki vladn, qardan, ata ocan unuda bilmir. Onun mnvi narahatl vtn hsrtidir. Nrmin Kamranl gnlrini, atd shv addm, Boralya gliini, hyat haqqndak neqativ tsvvrlrini alt-st edn qza hadissini, Kamranla buradak grn unuda bilmir. Kamrann unutmamaq narahatl doma yurdu, ilk sevgisi, vtndalq borcu, yksk hyat amallar il baldr.

Pyesin finalnda Kamranla kskin psixoloji dialoqlardan sonra Cmil znn mnvi ikstliyini, xstliyini drk etmy balayr. Mhsnzad qza hadissindn sonrak vziyytd hiss edir ki, Nrminin Cmill ail qurmasnda hardasa laqeydlik gstrmidir. Sadt xanm sarslr, x yolu tapa bilms d, hr halda dnr, mnvi narahatlq keirir. Krm insanlar niy rzil olur? sualna cavab axtarr. Demli, Nrmin, Mhsnzad, Krm, Sadt xanm, Cmil Boraldak qza hadissini v Kamranla grlrini unuda bilmycklr. Bu unuda bilmmk mxtlif xarakterli insan mnasibtlrindki psixoloji qatlar aaraq, ictimai kontekstin sasnda durur.

Poetik-publisist kontekst. Pyesin adnn digr v daha fal mnas poetik-publisist kontekstl baldr. lyas fndiyev n unuda bilmirm publisist fikrinin bir ne poetik qat var. Mllif borc v hiss, Vtn v insan, cmiyyt v xsiyyt problemlrini bu kontekstd gstrir. Burada gcl poetik qlbli dramaturqun publisist haray sas qatlardan biri kimi z xr: bir millt kimi paralanmas, ikiy blnmsi Azrbaycan xalqnn btv, kamil inkiafna gcl mnvi zrb vurub. Vtnin taleyi v xalqn azadl namin dramda yrdln isti, hrartli mhakim v fikirlr haqrq, gz ya v midsizlik motivlri sasnda deyil, nikbinlik, qtiyyt ruhu v glcy, qalibiyyt inam spkisind verilmidir (14).

Poetik-publisist kontekstd Araz ay bir obraz kimi ikili xarakter dayr.

Araz ay iki dynn ryi hm birldirir, hm d ayrr.

Araz ay kdrli nmy, Mhsnzadnin hsrtini alovlandran v soyudan trf-mqabilin evrilrk, z lal skutu il onunla dialoqa girir.

Araz ay hsrtin, ayrln srhdi v arzulara mid vern balln poetik rmzin evrilir.

ctimai-psixoloji kontekstd obrazlarn elm mnasibtlrinin poetik-publisist mnas yeni xsusiyytlr dayr. Elm son naxlar drc yksk qiymt vermsi Kamrann fal hyat mvqeyi, yksk amallar, humanizm, daha iql glck urunda mbarizsini tmin edir. Kamrann hyatnn poetik mnasna evriln bu mbariznin hr qatnda onun xarakterinin yeni-yeni keyfiyytlri alr.

Bu kontekstd hr obrazn Vtn, elm mnasibtlrind onun hyat amaln myynldirmk olar.

Mhsnzadnin amal: sl insan, birinci nvbd, vtnda olmaldr. z xalqnn byk taleyi il yaamaldr (15). Vtndalq urunda mbarizy ar Mhsnzad obraznn aq publisist qatdr. Lakin myyn mqamlarda Mhsnzadnin vtndalq qeyrtin, Vtn mhbbt ar romantik publisistikadan real, mbariz publisistikaya ke bilmir. Mhsnzad qznn trdddl anlarnda ona dzgn yol gstrmkd tinlik kir. Yalnz elmi qabiliyytin istinad edrk, Cmilin xilqtindki mnfiliklri, eybcrliklri grmr.

Kamrann amal: Mnim ata-babalarm da hyatda z gclri il zlrin yol ablar. Mn tin yollardan kemk istyirm. Mn qalib glmk, frtnalara, tufanlara qalib glmk istyirm (16). Ona gr d qid btvly, mrdlik, vtndalq qeyrti, fdakarlq, humanizm kimi publisist ifadlr kateqoriya ykndn, quruluqdan xb, Kamran obrazna poetiklik gtirn mnvi keyfiyytlr evrilir.

Krmin amal: Hmi ona kr edirm ki, vicdanmz tmizdir (17). Hqiqtn d, Krm kii safqlbli, xeyirxah, smimi, halallqla yaayan bir adamdr. Ancaq Krm yalnz z vicdannn tmizliyi il tslli tapr, vicdanszlara, qidsizlr, mslksizlr qar mbarizd is bir vtnda kimi passivdir.

Daha dorusu, bel bir mbarizy girimk he xyalna da glmir.

Sadt xanmn amal: ... dnyada el bir mhbbt yoxdur ki, onun mr iki- ildn artq olsun. XX sr bir ox hqiqtlr kimi, bunu da aydnladrd. Ona gr d n dzgn yol sakit, qilli ail hyat qurmaqdr. Bu dnyada sadti yalnz mhbbtd axtaranlarn he biri xobxt olmamdr (18).

Anasnn bu fikrinin insanla yaban, zhrli rilri Nrmini sarsd n o, xobxt ola bilmir, hyatda bdryir, aldanr.

Hyat haqqndak pafoslu, publisist szlrl real vziyytlrin tinliklri arasnda mvazintini itirir.

Kamranla mnaqisinin sbbi Nrminin hyat haqqndak mhakimlrinin passivliyi, arzularnn yksk poetikliyin qalxa bilmmsidir. Kamranla toqqumada Kamran v Sadt xanm, Kamran v Cmil, Kamran v Nrmin, Nrmin v Cmil xtlrinin konfliktlri frdi mnasibtlr rivsindn xaraq ictimaipsixoloji zmin dr. Hr obrazn dnyagrnn, dnyaduyumunun problem sviyysi akara xr.

Poetik-publisist kontekstd mbariz motivlrinin sasnda Vtn mhbbt v qaysizlik, vtndalq borcu v karyeristlik, lyaqt v rfsizlik, mrdlik v rzillik durur. Birinci duyularn n mbariz tmsilisi Kamran olduu n o, xsi-intim hyatnda uduzsa da, mnvi qlb alr, mtin xarakter sviyysin qalxr.

Publisist tmayll lirik-psixoloji kontekst. lyas fndiyev ilk baxda bir-birin zidd olan iki konteksti bilrkdn yuxar qatda (hadislr, obrazlar, konflikt sviyysind) toqqudurmur. nki onda toqquma formal, yeni kontekst is zif v snk ola bilrdi.

Toqquma nqtsind yaranan publisist tmayll lirik-psixoloji kontekst, adndan grndy kimi, hr iki kontekstin keyfiyytlrini znd ridir, mrkkb kild birldirib hadislrin v obrazlarn ikimnal tbitini tkil edir.

kimnal tbit diferensiasiyaya uramr, paralanmr. Hadislr hr an (dramaturji shn zamannda), hr iki mkanda (dramaturji shn mkannda) z mrkkb keyfiyytini saxlayr.

Misal n, Araz ay il bal shnni yada salaq.

naxlar

   

: Araz ay, eyni zamanda hm corafi razidir, hm iki xalq ayran kdrli xtdir, hm d inzibati srhddir, gzl tbii varlqdr.

Mhsnzad, eyni zamanda hm xatirsini yad edrk zab kn frddir, hm milltini dnn azrbaycanldr, hm problemi geni baa dn sovet ictimai xadimidir, hm ayrlq hsrtindn fryad edn airdir.

Araz ay il Mhsnzadnin grdy epizod vaxt etibaril hm real (astronomik) zamanda, hm tarixi zamanda, hm frdi zamanda, hm d qeyri-myyn poetik (idillik) zamanda ba verir.

Xsusi qeyd etmk lazmdr ki, bu ayrlmaz vhdtin tkili n lyas fndiyev mrkkb zaman, mkan vhdtindn istifad etmir. Misal gtirdiyimiz epizod zahiri quruluu il sad, psixoloji, motivlri aydn v tbii, sbblr is mntiqlidir.

Digr hadis v obrazlarda da bu msl eyni prinsipd hll olunub. lyas fndiyev publisist tmayll lirik-psixoloji kontekstd bzi personajlar gizli (Sadt xanm, Krm), bzilrini parlaq formada hll edir (Mhsnzad, Kamran). Bzilrind publisist balanc daha qabarq (Cmil), bzilrind poetik keyfiyyt daha aq z xr (Nrmin). Ancaq eyni drcd hyat hqiqti zrind qurulduqlarndan, hssas lirizml alandqlarndan btn personajlar publisist tmayll lirikpsixoloji kontekstd dramaturqun mqsdlrin xidmt etmk iqtidarna malikdirlr.

Yeri glmikn qeyd edk ki, bu kontekst teatr shnsind d hlledici rol oynayrd. Mvcud ictimai-psixoloji problemlrin mhz bu poetikada hll olunmas Azrbaycan tamaas n daha anlaql v domadr. Tamaann quruluu rejissoru Tofiq Kazmov hmin konteksti sas tutaraq, onu tcssm etdir bilck bdii vasitlr axtarna balamd. Axtarlarn msbt nticsidir ki, Unuda bilmirm tamaas masir mdni naxlar mnvi hyatmzda mhm rol oynad v Azrbaycan teatr tarixind qlb nmunsi kimi qald.

Bu misalda biz sntkarn hyatla sx laqsindn doan bdii srinin sonradan hyatn zn tsir etdiyini grrk.

lyas fndiyevin mvzu semk prinsipi zvi surtd sntkarn hyat problematikas il baldr. lyas fndiyev zaman hssaslqla duyur, yeniliyi hiss edir, varl znmxsus kild grr (19). Zamann nbzini duyan sntkar ... tkc zamann tlblrini hssaslqla duymur, yeniliyi tez grr, hm d onun mahiyytini ustalqla ar; srlrind gerkliy fal mnasibti, tz meyil v tbbs, humanist amal v duyunu, ncib mqsdi, masir xlaq, davran v mnasibti, yksk kommunist ur v prinsipialln, doma vtn, ana torpaa ball trnnm edir, hmi surtin xlaqi-mnvi, ruhi almini aradrr (20).

lyas fndiyev respublikamzn mnvi ictimai, iqtisadi v s.

daxili qatlarnda gedn proseslri, onlarn hmiyytini v istiqamtini grb duyaraq Mhv olmu gndliklr pyesind znmxsus bdii formada ks etdirib.

Shn srini myyn mnada mhdudladran bdii-texnoloji qanunlara ml edn lyas fndiyev, eyni zamanda geni flsfi, ictimai-publisist sr yaradb. Burada konkret v mcrrd anlaylar bir-birini tamamlayaraq zvi sistem tkil edir.

Sn hmi mnimlsn v Unuda bilmirm pyeslrini mqayis etdikd grrk ki, dramaturq z yaradclnda irliy v ykskliy hrkt istiqamtin sadiq qalr. Mitdn ictimaiy addmndan sonra yeni kontekst ictimai-sosial mntiqli surtd mracit edir.

Mhv olmu gndliklr pyesinin daxili struktur prinsipini bel tyin ed bilrik: dramaturq ictimai-sosial v publisistrmzi kontekstlri qarladraraq onlarn ksim xttind sosial-publisist tmayll lirik-psixoloji kontekst yaradb. Bu cr daxili struktur qurumu realist lirik-psixoloji slubun gizli imkanlarn z xarmaa sbb olub.

Mllifin Mhv olmu gndliklr pyesind daha srt, kskin ovqat, konfliktd itirak edn, ayr-ayr cbhlrd dayanan antaqonist ziddiyytli, mrkkb personajlar grrk.

Cmiyytimizin kommunist mnvi-xlaqi amallarnn antipodlarnn qorxunc v thlkli mahiyyti, msbt obrazlarn onlarla mbarizd xsi msuliyytlri, lirik-intim qatn myyn mnada faciviliyi lyas fndiyevin realist lirik-psixoloji slubu n yeni prinsipial keyfiyytlrdir.

vvlki pyeslrindn frqli olaraq, bu srd mllifin z ssi, vtnda v sntkar mvqeyi daha fal v tkiledici hmiyyt dayr, dramn vtnda pafosunu myyn edir.

ctimai-sosial kontekst. Mhv olmu gndliklr srind dramaturqu psixologizmdn daha ox meanln publisist ifas maraqlandrb. Mllif ifa hdfinin ictimai-sosial sbblrini, mnyini, kateqoriyalarn bu kontekstd qlm almdr. Pyesin ad lyas fndiyevin publisist-sosial kontekstdki aradrma istiqamtin ilk iardir.

Dramaturq znn aq v psixoloji publisist mvqeyini, hadislrin sosial mnasn bu kontekstd z xarr. Qanunlar pozmaq, mnvi eybcrlik v onun ictimai-sosial sbblri hadislrin mrkzin kilmi, konfliktin bir qtbn tkil etmidir. kinci qtbd bu mnfiliklrin antitezislri mllifin publisist mni v ada hyat trzinin ideal trnnmlri, onlarn mbarizsinin ictimai-sosial saslar durur. Ayr-ayr hadis v xtlrin mbarizsinin, toqqumasnn, ksimsinin mrkzind d bilavasit tmizlik v mnvi eybcrlik ksliyi dayanr.

xsi v ictimai kateqoriyalarn qarlql tsiri hr obrazn sosial mnyini, funksiyasn, muliyytini, hyat mvqeyini myynldirir v ya daha aydn nzr arpdrr.

naxlar Gvhr xanm sah uaq hkimidir. Onun n vicdan rahatl hr eydn gzldir (21). stksiz, mhbbtsiz aily, yalana, ikizlly, saxtakarla nifrt etmsi Gvhr xanmn dnyagrnn balca tezisidir.

Savalan rssamdr. Btn varl il doma xalqna, onun ulu mdniyytin baldr. Sdaqt, xeyirxahlq, mrdlik, vtnprvrlik, hr cr mnfiliklr qar prinsipial v aq mbariz onun hyat amaldr. Savalan dramaturqun publisist mninin idealnn trnnmsdr.

nstitutu yeni qurtarm Fridnin tmiz qlbi var, dostlarna sdaqtli v mehribandr. Gndliklrind tsvir etdiyi arzulara hyatda qovumaq istmsi Fridnin romantikasnn mzidir.

Ancaq romantikas kskin, mrkkb hyat hadislri il toqquanda Frid mvazintini itirir. Shvlrinin, ail qurmaqda hissiyyata qaplmasnn kklri romantikasnn mcrrdliyi il baldr.

Fridnin tlb yolda v onu sevn Qnimtin ictimaisosial hadislr mnasibtlrinin sasnda namusla yaamaq, xalqa rfl, vicdanla xidmt etmk prinsiplri durur.

ctimai-sosial kontekstd realiz olunan n mrkkb v ziddiyytli personaj Anjeldir. Onun rsiz qalmas, olunu atasz bytmsi, davranndak aq-saqlq, srtlik, kskinlik, Vtn mfhumuna kinayli mnasibtinin kklri ictimai xarakter damr, xsi facisi il balanr. Buna gr d Savalanla nsiyytdn sonra qlbinin drinliklrindki hr cr msbt keyfiyytlr z xr, hyat tezisi Savalann vtndalq prinsiplri il qoalar.

Byk bir mssisnin rhbri olmas daltin ictimai, vtndalq borcunu namusla dmsi n yox, varlanmasndan tr vasitdir. Vtn v vtndalq mfhumlar ona yaddr, qidsinin prinsiplri karyera, var-dvlt qazanmaq rivsindn xmr. daltin bdii tip kimi ifadliliyi zahiri il mnviyyat arasndak ziddiyytd, mhz aq tzaddadr. dalt ... btn mnvi eybcrliyini tmkinl gizldn, nfsini bel riyakarlqla alan bir yrtc (22) kimi tsvir olunmaqla konfliktin ictimai ksrini artrmdr. nki daltlr qar barmaz, amansz mbariz sovet adamnn fal hyat mvqeyidir.

ctimai-siyasi kontekstd siyasi-iqtisad kateqoriyalar (pul, kapital, tdavl v s.) personajlarn mnviyyatlarn myynldirn lakmus kaz funksiyasn dayr.

Publisist-rmzi kontekst. vvlki kontekstdn frqli olaraq, burada pyesin ad yeni, publisist-rmzi funksiya dayr v mnaya iardir. Birinci, Fridnin gndliklrini mhv etmsi obrazn mnvi tkamlnn, meanla qar publisist ifa mvqe tutmann balancdr.

Gndliklrin yanmas daltlrin, skeletbnzr kiilrin, tiplrin v onlarn qidlrinin ifasna, mhvin iardir. Bu, ikinci mnadr.

nc mna daha geni v hatlidir. Yeri glmikn qeyd edk ki, lyas fndiyevin Sn hmi mnimlsn, Unuda bilmirm pyeslrind olduu kimi, Mhv olmu gndliklr

dramnn finalnda qhrmann shvlrdn tmizlnn, daxiln yaad mnvi tkamld yeni bir rfnin srhdind dayanan, sabahl, glckli (25) olmas mnvi-xlaqi mnasibtlrd dzgn zmin dmy iardir. Uursuz sevgi finala kdr gtirir, lirik-emosional duyular kvrldir. Ancaq Frid xsi lyaqt hissinin idrakna atr, mnvi-xlaqi tkamln ictimaisosial kklrini drk edir. Bu, xobxt glcy perspektiv yaradr.

Publisist-rmzi kontekstd gndlik bir rmzi kateqoriya kimi, hadislrin struktur tkilind mhm funksiya dayr.

Gndliyin hrfi mnas: Fridnin arzulu, qaysz, romantik gnlrinin topland xatirlrdir. Gndlik iztirab v mhnt irisind tb-kemi bir mrn, aldadlm midlrin yegan naxlar ahidi (23), daltin xyantlrini, Fridnin shvlrini, aldanmalarn konkret vziyytlrd, hadislrd gstrn snddir.

Gndlik frdin (Fridnin) n yaxn hmdmi, psixoloji duyularnn trf-mqabili, sirdadr.

Savalan obraznn publisist-rmzi qatnn sasnda aq ifa mqsdi durur: vtnsizlrin, idealszlarn, qidsizlrin ifas.

Bu kontekstd Savalan mumilmi, real obrazdr, gndlik kimi dramaturqun publisist mnini tmsil edir.

Savalanla mqayisd onun antitezisi olan dalt obraznn simvolikas gizli v spiralvaridir. Onun z dalt, xeyirxahlq arqumentlri vardr. Ancaq onun btn hrktlrind iki mqsd (mna) gizlnib: zahiri v daxili mqsd.

dalt fal aan qaraya on manat verir. Bu hrktin zahiri mnas Fridni heyrtlndirmk, daxili mnas is daltin psixologiyasna saslanan meanla nian olan lovalqdr. Arvadna paltar tikdirmk n Moskvadan drzi armasnn sbbini Fridy mhbbti il balayr. Publisist-rmzi kontekstd is hmin hrkt eqoizm v harnlq kimi myynlir.

Fridy bahal da-qalar balamas v bunu sevgilisin hrmt, ehtiram lamti tki qlm vermsi daltin z rvtxorluunu prdlmsi kimi ifa edilir. dalt Fridnin dostlar Savalanla, Qnimtl, Anjell mlayim, xo rftar edrk zn smimi, mehriban gstrmk istyir.

Publisist-rmzi kontekst daltin bu hrktini onun Savalann csartindn, mrdliyindn, Qnimtin vqarndan, kemi arvad Anjelin ifasndan qorxmas kimi myynldirir.

Sosial-publisist tmayll lirik-psixoloji kontekst. lyas fndiyevin dramaturji irsind Mhv olmu gndliklr pyesi xsusi yer tutur. dibin dramaturji irsin nzr salarkn aqaydn grmk olar ki, bu pyes mllifin vvlki dramlarnda ld etdiyi ideya-mzmun, bdii-texnoloji nailiyytlri brkitmi, sonrak srd daha yksk sviyyy qalxmaq n zmin yaratmdr. Bunu mllifin dnyagrlrinin, problemlrinin konkret mitilikdn (Sn hmi mnimlsn, Unuda bilmirm), yksk flsfi baxm bucana (Mahn dalarda qald) kemsind tsdiq etmk olar. Keid dvrn xas olan keyfiyytlri, lamtlri aq trzd Mhv olmu gndliklr

pyesinin sosial-publisist tmayll lirik-psixoloji kontekstind akar ed bilrik.

Bu kontekstd sosial-publisist balanc lirik-psixoloji axardan daha sasl v ifadlidir. Dramaturq pyesin ifa funksiyasn gclndirmk n bunu urlu surtd edibdir. Lirik-psixoloji qat bu kontekstd kmki, bir nv ahngverici funksiya dayr.

Ail-mit, sevgi-mhbbt rivsind gedn Frid v Qnimt, Qnimt, dalt v Savalan, Savalan v Anjel, Anjel v dalt xtlrinin sosial-publisist hmiyyti, mnas, ideya nticsi emosionallq, lirizm, dramatizm vasitlri il isinir.

Xarakter yaratmaqda, konfliktin tkilind sosial-iqtisadi kateqoriyalar (pul, vzif, var-dvlt, rvt, riya) dominant rol oynayr. Dzdr, hr hans dram sri, ilk nvbd, canl insanlarn daxili almlrindn bhs edir. lyas fndiyev d bu prinsipi gzlyib. Ancaq daxili almin bdii sasnda sosial-publisist amallar qoyub. Hmin amallara mnasibt obrazlarn psixoloji xasiyytnamlrini dyiib. Getdikc bu psixoloji xsusiyytlr onu daha drin sosial uuruma itlyib. Bu kontekstd dalt hm qurban, hm d gnahkardr.

Digr personajlarn strukturu (Anjeld bu, daha qabarq nzr arpr) sosial v psixoloji xsusiyytlrin qarlql tsiri zrind qurulubdur. Yalnz tip v skeletbnzr kii psixoloji keyfiyytdn mhrumdur. Onlar kskin sosial publisistikann tlblrin gr yalnz bir, yni mnfi sosial funksiyann daycsdr.

Mhv olmu gndliklr pyesinin adndak gndliklr

sz v anlay publisistik balancn dominant roluna iardir.

Hr bir adam n gndlik onun hyat tarixsini, inkiafnn naxlar mrhllrini qeyd edn xsi snddir. Dramaturq hmin xsiintim sndi aq-ana geni ktllr (oxucu-tamaaya) tqdim etmkl, intim sirlri amaqla danlan (gndlikd yazlan) hadislrin sosial hmiyytini publisistikann kateqoriyasna evirir.

nqilab v zaman, inqilab v trqqi, inqilab v milli tfkkr problemlrini hll etmk n sntkara yalnz yksk bdii ustalq kifayt deyildir. O, marksist-lenini nzriyysin saslanmal, konkret, lokal hadislrd, obrazlarda inqilab prosesinin mumi qanunauyunluqlarn hll etmlidir. Dramaturqun balca vziflrindn biri Azrbaycanda inqilabi hrkatn tntnsinin siyasi, iqtisadi sbblri il yana, milli kklrini, xsusiyytlrini bdii formada tcssm etdirmkdir.

lyas fndiyev bu tlblr sntkarlqla ml edrk, bdii forma etibaril parlaq, nzri drstlk baxmndan zngin olan Mahn dalarda qald pyesini yaradb.

Mahn dalarda qald srinin daxili struktur qatnda tarixi-siyasi v frdi-psixoloji kontekstlrin toqqumas nticsind flsfi tmayll lirik-psixoloji kontekst meydana xr.

Tarixi-siyasi kontekst. Mahn dalarda qald pyesind inqilab kateqoriyas il qarlamada hm obrazlarn sosial mvqelri, hm d konfliktin tarixi-siyasi parametrlri myynlir.

Azrbaycan dramaturgiyasnda Sovet hakimiyytinin qlb almasna, inqilabi mvzuya hsr olunmu pyeslr vardr. lyas fndiyevin Mahn dalarda qald dramn Lan yuvas

(Sleyman Sani Axundov), Xanlar (Smd Vurun), rqin shri (nvr Mmmdxanl), Aprel shri (Yusif zimzad) pyeslrinin psixoloji strukturundan v mllif slubu keyfiyytlrindn frqlndirn hans chtlrdir?

Mahn dalarda qald pyesi hadislrin dramatizmini gclndirmi, konfliktin ictimai mahiyytini drinldirmi, xarakterlrin psixoloji almin zngin lirizm alarlar alamdr.

Dramaturq zndn vvlki mlliflrdn frqli olaraq, inqilab v milli ur problemini mumi hadislr fonunda deyil, personajlarn psixoloji mnasibtlrind, z d lirik planda hll etmy almdr. Tarixi-inqilabi kontekstd inqilabn urlara tsirinin dialektik inkiaf hadislrin psixoloji mahiyyti il balanb. Bel bir ballq pyesdki sinfilik problemini realist lirikpsixoloji slub xsusiyytlri il gstrmy imkan yaratmdr.

Mahn dalarda qald pyesind sas konflikt inqilabi qvvlrl, ideyalarla khn cmiyyt arasndadr. Gstrdiyimiz kontekstd is konflikt-mnaqinin mxtlif tarixi-siyasi parametrlrini myynldirmk olur. nqilab v ks-inqilab konflikti sas kimi mrkzd durur, eyni zamanda digr mnaqilri d aq v gizli kild znd birldirir.

Hsnal v Bykby mnaqisinin ictimai kklri sinfilikl bal olsa da, indiki halda konflikt xsi v ya ail-mit mnasibtlrind yaranmdr.

Nicat v ahnaz xttindki mnaqilrin, htta faciy sbb olan anlalmazln zyind ahnazn drk ed bilmdiyi sinfi mnsubiyyt durur.

Qaaq Bahadur v onun dstsinin Bykbyl (hminin digr aalarla) dmniliyindki ziddiyyt xsi mnasibtlrdn dosa da, onun sasn sinifli cmiyytin antaqonizmi tkil edir.

Mahn dalarda qald pyesinin tarixi-siyasi kontekstind siyasi situasiya bzn aqda, bzn ikinci, nc qatlarda verils d, btn hadislri birldirn hlledici faktor kimi myyn olunmudur. srdki siyasi situasiya lokallqla (mkan v zaman konkretliyi) brabr, btvlkd Azrbaycanda gedn inqilabi dyimlrin trkib hisssidir.

nqilab kateqoriyas yuxarda gstrdiyimiz keyfiyytlrl yana, hminin obrazlarn sosial mnyini n plana krk inqilabn mqsdini aydnladrr. Sosial mnlrin gr personajlar iki qtb blnrlr. Hsnal kii kndlidir, Nicat onun naxlar oludur. Qaaqlar hams by-xan, pristav trfindn incidilib thqir edilmi kndlilrdir. Sad v mehriban Glgz kndli qzdr. Bykby, Fxrnd xanm, ahnaz, Bayram by istismar sinfin yetirmlridir.

Frdi-psixoloji kontekst. lyas fndiyevi yuxarda adlarn kdiyimiz dramaturqlardan frqlndirn sas cht cmiyyt v xsiyyt problemini bilavasit obrazlarn psixoloji mnasibtlrind axtarmasdr.

Dramaturq xsiyytin mnvi-xlaqi xsusiyytlrini onun ictimai faliyytinin siyasi mahiyyti il vhdtd gtrb.

Mqayis n Lan yuvas pyesin mracit edk. nki hr iki srd tarixi mrhl, mvzu, yaz mqsdi eynidir. Dramaturqlar ikisi d psixologizm stnlk vermilr. Lan yuvasnda sas konfliktin itiraklar drd nfrdir: mlkdar miraslan aa, olu Cahangir aa, arvad Gvhr xanm, qarda qz Pricahan xanm. Cahangir Pricahan sevir.

Mahn dalarda qald dramnda konfliktin dayclar mlkdar Bykby, onun arvad Fxrnd xanm, bacs ahnaz v nkri Nicatdr. Nicatla ahnaz seviirlr.

miraslan aa yalnz qara rngl, birplanl, tnqidi aspektdn ilnmidir. O, dar dnclidir, zazildir, kndlilrin qann sorur. Qzl Orduya mqavimtinin sbbinin sasnda xsi hadislr durur. Bykby ondan, elc d Smd Vurunun brahim xan (Vaqif), Gray by (Komsomol poemas) obrazlarndan ikili, mrkkb xarakterin, psixoloji ziddiyytlrin, tzadl hyat grlrin, hadislr v real varla, insanlara mnasibtlrin, tragizmin gr frqlnir.

Bykby xalqn qabaqcl oullar Clil Mmmdquluzady, Mirz lkbr Sabir hrmtl yanar, grkmli Qrb yazlar bard mlumat var. Frdi-psixoloji kontekstd tamaa-oxucu onun inqilaba qar xmasnn psixoloji saslarn izly bilir.

Bykby inqilabi axnamann tsirindn get-ged srtlir, dnyagrndki humanizm nsrlrini itirir. Bir yandan arvad Fxrnd xanmn vergilri artrmaq, zlm gclndirmk thriklri, digr trfdn Nicatla ahnazn sevgi macralar, Hsnal kiinin thqirlri, qaaq Bahadurun mbarizsinin kskin psixoloji tsirlri qlbn o qdr d qddar olmayan Bykbyi quduzladrr, hamya qar intiqama qzdrr.

Bykbyin sas facisi riyyti, fhl-kndlini olduqca aciz v gcsz znn etmsind, sbatsz, iradsiz v qtiyytsiz saymasnda, inqilabn ictimai, sosial, siyasi kklrini, sbblrini dzgn myynldir bilmmsinddir. Bu kontekstd Bykbyin vtnprvrliyi aalq zrind qurulmu daltsiz cmiyytin liberal burjua ziyallarnn vtnprvrliyi kimi myynlir.

Toqquma onun xarakterinin digr qatlarn da ar. Bykby ail sadtini d tbqlr blr: a) dvltli dvltli il, kasb kasbla ail qura bilr; b) zahiri smimiyytin arxasnda dhtli vhiliyi yatr: haqqn tlb elyn kndlinin yurdunu viran qoyur; c) namus, qeyrt mfhumu onun n yalnz dvltlilr xas olan keyfiyytdir, ancaq dalara kilnd ev-eik, var-dvlt ldn getmsin dey ahnaz z il aparmr.

Lan yuvasnda Pricahan xanm dy paltar geyib misi miraslan aa il qalan mdafi edir. Cahangirin anasna gll dyib ldrr, atas havalanb intihar edir. Cahangir iri girnd Pricahan onu lntlyir, lakin el o andaca inqilabn trfin keir. Grndy kimi, onun bu hrkti psixoloji chtdn saslanmamdr.

ahnaz is mrkkb psixoloji ziddiyytlr burulannda, tzadl hadislrin toqqumasnda hrkt edir. O, Nicat sevir, naxlar eyni zamanda qardandan ke bilmir v ona dustaqlqdan qamaa kmk edir. Hrktinin nticsini grnd, bunun Nicat n nec byk mnvi zrb olduunu hiss ednd ahnaz zn ldrr. Mllifin bel bir final tsvir etmsi faciviliyin gr deyil, psixoloji vziyytlr, konfliktin real mntiqi baxmndan maraql, bdii chtdn sasldr.

Burada qid v ail problemind ikili mnasibt ortaya xr. ...Azadlq mbarizsini atlardan bir estafet kimi alb yaadan (25) Nicat inqilab iin ox sdaqtlidir v bu yolda he bir gzt getmir. Bununla brabr, hm atasna, hm d sevgilisin mnasibtlrinin daxili psixoloji saslar var, onun danqlar smimi, lirik-poetik v hyatidir. ahnazn Bykbyin dustaqlqdan qamasna kmyi Nicat n ikitrfli facidir.

Dramaturq qid il mhbbt arasnda qalan Nicatn hrktlrindn ox, onun daxili psixoloji almini, mnvi sarsntlarn tsvir etmkl lirik-psixoloji qat gclndirmidir. Bu, obraza xarakter btvly gtirmidir.

Cahangir is atasnn v anasnn meyitlrin mhl qoymur, onlarn zrindn keib gedir, Pricahan inqilaba arr. Sanki dramaturq Cahangirin psixoloji tbddlatlarnn, sarsntlarnn verilmsini qhrmann mbarizliyin klg salacandan qorxmudur.

Realist lirik-psixoloji slubun sas prinsipial rtlrindn biri obrazn psixoloji ovqatnn hqiqiliyidir. Mahn dalarda qald

pyesind obrazlarn psixoloji ovqatlar real hadislrin dourduu real hyat hqiqtlrinin psixoloji drinliyin saslanr.

Bykbyin psixoloji ovqat: rzillik v intiqam hissi. nki torpann, var-dvltinin, aalnn lindn getmsini lm brabr tutur.

Nicatn psixoloji ovqat: insanlar xobxt, zlm mngnsindn xilas olunmu grmk, mehriban ail qurmaq.

ahnazn psixoloji ovqat: istklisin qovumaq sadti v bu sadtin ona gtirdiyi faci (qardann tutulmas).

Fxrnd xanmn psixoloji ovqat Bykbyl eynidir.

Hsnalnn psixoloji ovqat: intiqam hissi. Onun psixoloji hqiqtinin (ovqatnn) sasnda bu fikir durur: ocam kor, yurdumu viran qoyann bacs mnim glinim ola bilmz. Glgzl Qaragz olann psixoloji ovqatlar: sevinc. Bir-birlrini sevirlr v lvi duyularla da ail qururlar. Bayrambyin psixoloji ovqat: qorxu, bh, trddd, sksk. Bunun psixoloji hqiqtlri: inqilabdan vvl inovnik ilmi, mqsdi yri yollarla pul qazanmaq olmudur. nqilab trf qidsin gr lmdn yaxa qurtarmaq n keib v hr dqiq ifa olaca qorxusu onun rahatln pozub.

Grndy kimi, frdi-psixoloji kontekstd obrazlarn sinfilik mahiyyti zahiri lamtlrin gr deyil, ictimai-siyasi, ail-mit hadislrindki psixoloji davranlar baxmndan xarakterikdir.

Flsfi tmayll lirik-psixoloji kontekst. Mahn dalarda qald pyesind struktur prinsipinin yeni lamtlri mvcuddur.

lk nvbd, bu yeni lamt ondan ibartdir ki, daxili prinsip zahiri qat da tkil edir. Kontekstlrin daxili qatda toqqumas, eyni zamanda hadislr, obrazlar, konflikt sviyysind gzg simmetriyas il tkrar olunur.

Toqquma xttind yaranan yeni kontekst vvlkilrdn frqli olaraq, hadislri, obrazlar, konflikti, psixoloji sbb v ntic balln konkretlikdn xarr v flsfi mumilmy sy gstrir.

Nhayt, n mhm yeni lamt ondan ibartdir ki, Mahn dalarda qald pyesind lirik-psixoloji kontekstin ovqat kifayt qdr emosional v poetik olmaqla brabr, dqiq konseptual kateqoriyalarla gclndirilib, myyn drcd epikldirilib.

Bel aq mbariznin flsfi balancnn dominant rolu lirik-psixoloji kontekst ilk baxda ona xas olmayan drketm funksiyas verir. Bu funksiya is btvlkd pyesin dramatizminin enerji ykn tkil edir.

naxlar Flsfi tmayll lirik-psixoloji kontekstd obrazlar frdipsixoloji xsusiyytlrindn, sinfi mnsubiyytlrindn, konflikt mnasibtlrindn doan xsusiyytlri il brabr, flsfi mna da dayrlar. Bykbyin xsiyyt kimi mrkkbliyi, ziddiyytli tbitini akar edn flsfnin frd v mumi kateqoriyasnn tzahr formasdr. Bu srf mcrrd kateqoriya pyesd canl obrazn mxtlif hadislrd v ayr-ayr trf-mqabillri il nsiyytindki mbarizd, digr dramaturji formalarda alr.

Pyesin ba msbt qhrman Nicatn psixoloji tmkinliyi, iradsi, myyn mnada zn azad hiss etmsi onun inqilab prosesinin qlbsin, gec-tez hr eyin dyimsin inam, daxili qatda flsfnin tarixi zrurt kateqoriyas il baldr.

lbtt, Nicat sarsnt keirir, hycanlanr, trddd edir, ancaq bunlar st qatda (konkret hadislr, toqqumalar, xsi problemlr sviyysind) ba vern hallardr.

Flsfi tmayll lirik-psixoloji kontekstd mhbbt xtlrinin qaysi d sx kild flsfi bazisl baldr. lk baxda bel srt, qanl-qadal zamanda mhbbt hissi gizlnmlidir. Pyesd is mhbbt xtlri fal v myyn mnada sasvericidir.

Mahn dalarda qald pyesinin daxili strukturu, onun bdii formas, tarixi v psixoloji hqiqti, inc lirizm v yumor elementlri il yourulmu flsfi bazisi hmin sri Azrbaycan sovet dramaturgiyasnda, xsusn realist lirik-psixoloji slubda yazlan orijinal tarixi-flsfi dram kimi qiymtlndirmy sas verir.

lyas fndiyevin dramaturgiyasnn orijinal keyfiyytlrini sistem klind myynldirmzdn vvl, mumiyytl, lirikpsixoloji sluba, elc d yaznn frdi slubuna yad notlar zrind dayanmaa ehtiyac duyulur.

Hr bir dramaturq pyesin sjetini, hadislrin inkiaf xttini, konflikti, personajlarn qarlql mnasibtlrini, mbarizlr toqqumasn tsvir edrkn bdii dilin zngin xzinsindn istifad edir. Bu, mlum hqiqtdir v sbuta he bir ehtiyac yoxdur. Ancaq bir hqiqt d var ki, janrn tlb v xsusiyytlri baxmndan pyesin dili mli olmal, hrktl zvi vhdtd verilmlidir. Janrndan asl olmayaraq, dramn dili Konstantin Stanislavskinin ml-faliyyti thlil metodu prinsipinin parametrlri sasnda aradrlmaldr.

Biz d lyas fndiyevin dram srlrinin dilin mhz bu meyarla yanamaq istyirik. Bir daha qeyd edk ki, Azrbaycan dilinin btn bdii xsusiyytlri lyas fndiyevin shn srlrind incliklri il z ksini tapmdr. Lakin dramaturqun pyeslrinin mxtlif mqamlarnda sz sas ifad vasitsi kimi daha yksk tutulur. Nticd hmin shnlrin ml-faliyyt yk itir, fikir z ifadsini yalnz szd (hrktdn tcrid kild) tapr. Epizod hr eyi deyn monoloqlarn, hrkti, onun mahiyytini v szn mtnalt drinliyini deyil, yalnz mstqim, zahiri mnasn ifad edn dialoqlarn kmyi il qurulur.

Bu is canl shn srin romanlq, didaktika gtirir. Mahn dalarda qald pyesinin IV klind ahnazla Nicatn dialoqunda hmin qsurlar daha qabarqdr.

lbtt, bu, grndy kimi, sad deyil, mrkkb yaradclq mslsidir. Gstrdiyimiz bu epizod v irad tutduumuz bzi monoloqlar zlynd bitkin v ifadlidir, szn mna gcndn, potensial imkanndan sntkarlqla istifad olunub. Ancaq pyes kontekstindn, dramaturji tlblr parametrlrindn yanadqda grrk ki, bir konkret jest v ya baqa psixofiziki vasit hmin monoloq v dialoqlardak fikri, ovqat, mnasibti daha qabarq, qsa mddtd, evik akar ed bilrdi. Demli, lyas fndiyevin pyeslrin iradmzda shbt qtiyyn uzunuluqdan, szlkdn yox, bilavasit shn sntinin sas xammalndan ml-faliyytin, hrktin potensial imkanlarndan nec istifad etmkdn gedir.

Yuxarda qeyd etdiyimiz kimi, lyas fndiyevin frdi slub xsusiyytinin orijinal lamtlrindn biri odur ki, dramaturq hr naxlar pyesind iki mxtlif konteksti toqquduraraq yeni v daha fal kontekst yaradr. El buradaca qeyd etmliyik ki, bzi kontekstlrd szn, cmlnin informativ oxluu, fikirlrin sxl dramatik grginliyi azaldr. Hmin sbbdn d lirik-psixoloji slub (v mumiyytl, dramaturgiya) n ox vacib olan ikinci plan itir. Mnim gnahm pyesind Xansu il Natvann ilk gr epizodu fikrimiz tutarl misaldr.

Mhv olmu gndliklr pyesind lyas fndiyev emosional nticy (Fridnin dalt nifrti, ondan ayrlmas, Anjelin hr eyi ab sylmsi) tez atmaq n blk d, z d hiss etmdn hadislrin tbii axarn yyrkldirib v zorla dramatikldirib. Dzdr, Sn hmi mnimlsn, Mahn dalarda qald pyeslrind d sbblrdn nticy keidlrd tlsiklik duyulur. Ancaq bu tlsiklik sjetl, janrn tlblri il sx bal olduundan hyat hqiqti meyarna tab gtirmir.

lyas fndiyevin lirik-psixoloji slubu digr Azrbaycan dramaturqlar il mqayisd daha kamil olduuna gr gstrdiyimiz qsurlar tez nzr arpr. lbtt, nqsanlar lyas fndiyevin btv dramaturji yaradclnn fonunda kiik grsnir v onun Azrbaycan sovet dramaturgiyasna gtirdiyi mvzu, problem, obraz, konflikt yeniliyinin mahiyyt v dyrini azaltmr.

lk nzrd qrib sslns d, lyas fndiyevin msbt qhrman inkiaf etmir. Bu qhrmann xasiyyti, dnyagr, amallar, insanlara mnasibti vahid v paralanmazdr, msbt qhrman mllifin z varln trnnm edir. Bs onda ny gr hr df bu qhrmann informativ dyri, maraq drcsi yksk sviyyd qalr v tamaa-oxucunu, tnqidi v teatr iilrini (rejissoru, aktyoru, rssam, bstkar) qane edir?

lk nvbd, ona gr ki:

qhrman hr df keyfiyytc yeni kontekstd davranr;

hr df yeni konfliktd, yeni insanlarla yeni mnasibtd, nsiyytd olur;

hr df yeni-yeni konkret gerklik (pe, istehsalat, sosial-ictimai v sair) problemlri konkret vziyytlrd hll edilir.

Maraqldr ki, msbt qhrman hr yeni kontekstd, yeni konfliktd, yeni insanlar v problemlr hatsind yeni keyfiyytlr qazanr. Ancaq bu yeni keyfiyytlr onun yalnz zahiri, formal parametrlrini dyidirir; daxili dyri, ideya aydnl is dyimz, btv qalr.

Digr maraql cht ondan ibartdir ki, zahiri trfdn bu msbt qhrman yaca, pec pyesdn-pyes dyiib frqlnir, amma mumi inkiaf xttind (lyas fndiyev teatrnda) vahid, btv qhrman kimi x edir.

lyas fndiyevin pyeslrin mumi baxdan nzr salsaq, onlar bir pyes kimi gtrsk, bu qhrmann inkiaf yolunu gr bilrik.

Bu vahid bir pyesin msbt qhrman gnc, htta yeniyetm ikn ilk hyat snandan keir, qidsini, dnyagrn pak v salam saxlaya bilir (Sn hmi mnimlsn). Sonra is o, yeni bir snaa mruz qalr. Bu df onun dnyagr, amallarnn mhkmliyi, dyri snanr. Bir qdr yal qhrman yen paralanmr, sarslmr (Unuda bilmirm). Mllifin nvbti pyesind o, daha drin, daha qorxulu psixoloji, sosial-ictimai konfliktd z mnini, amallarn qorumaq mbarizsind snaqdan keirilir, qlb alr (Mhv olmu gndliklr).

Sanki bu msbt qhrmann tarixi, milli kklrini gstrmk n lyas fndiyev onu gzlnilmz hadislrl dolu olan inqilabi mbarizlr qaynana atr. Bu df qhrmann dyrini sosial-siyasi, sosial-psixoloji konfliktd yoxlayr (Mahn dalarda qald). Msbt qhrman yen d qalib xr.

Qalib, qlb terminlri bu kontekstd mtlq terminlr deyil. Qhrman bzi hallarda mit, hyati baxmdan, htta mlub da olur, ancaq daxili v mnvi-ideoloji qatlarda o, he vaxt naxlar snmr, paralanmr. Bu, lyas fndiyev teatrnda mtlq v ksiz qlbdir. slub baxmndan is bu, realist lirik-psixoloji slubun prinsiplrinin yani nmunsidir.

Sovet dbiyyatnda bu dbi fakta parlaq surtd Mixail oloxovun Don hekaylrind, ingiz Aytmatovun Qrmz yaylql qovam mnim, lvida Glsar, A gmi, Dniz knar il qaan alaba povestlrind, Nodar Dumbadzenin Mn, nnm, liko v llarion, Mn gn grrm, Darxma, ana!, A bayraqlar, dbiyyat qanunu srlrind, Vasili ukinin Qrib adamlar, Ay inda shbt, Mni iql uzaqlara harayla dbi silsillrind, oan Drutsenin Kasa Mare, Uaqlmn qular, Gn v torpaq namin pyeslrind... rast glirik.

Sciyyvidir ki, lyas fndiyevin qhrman qadndr. Bu mslnin bir ne sbbi var.

1. Dramaturqa znn realist lirik-psixoloji slubunu daha parlaq, ifadli realiz etmk n ln, emosional, lirik, zrifpoetik qadn obraz geni imkan verir.

2. Qadnla hr hans qatda (ail, sevgi, mit, istehsalat v s.) mnasibtd kii obraz daha aydn v hrtrfli alr.

3. Qadn obrazn konfliktin mrkzin qoymaqla lyas fndiyev mhm trbiyvi mqsdlr nail olur. Mlumdur ki, rq, mslman almind qadna mnasibt aa olub. radli, all, mstqil qadn obrazlarn yaratmaqla lyas fndiyev hl d qalan khn, ski stereoidlri (mhkmlnmi, qbul olunmu qanunlar) qrr.

4. Dramaturq teatra parlaq, mrkkb qadn obrazlarn (hminin kii surtlrini) gtirmkl aktyor sntinin yeni imkanlar v bdii vasitlr axtarlar n mhkm zmin yaradb. Hsn Turabov, Smndr Rzayev, fiq Mmmdova, Amaliya Pnahova, Fuad Poladov, Hamlet Qurbanov, Kamal Xudaverdiyev, liabbas Qdirov, Bsti Cfrova, Firngiz Mtllimova kimi istedadl aktyorlarmz mhz lyas fndiyevin pyeslrind yetimilr.

Konkret pyeslr nmunsind aradrdm lyas fndiyevin dramaturqluq inkiaf pillvari istiqamtd gedir. Bu inkiaf dialektik trzd irliy ynlmidir ibtidaidn aliy, saddn mrkkb. Grdymz prinsipin vahid lamti var: iki konteksti toqquduraraq, ksimd keyfiyytc yeni, yksk kontekst yaratmaq. gr Sn hmi mnimlsn pyesind daxili qatda toqquan v ortaya xan kontekstlr nisbtn saddirs, ibtidaidirs (mit + poetik = lirik-psixoloji kontekstlr), Unuda bilmirm pyesind bu prinsip bir qdr yuxar sviyyd realiz olunur (ictimai-psixoloji + poetik-publisist = publisist tmayll lirik-psixoloji kontekstlr).

Mhv olmu gndliklr pyesi bir nv keid funksiyaya malikdir. Mllif vvlki iki pyesind qazand nailiyytlri mhkmldrk yeni pyes (Mahn dalarda qald) kemk n zmin yaratd. Mhv olmu gndliklr pyesinin strukturu kifayt qdr hatli v smrlidir (ictimai-sosial + publisist-rmzi = sosial-publisist tmayll lirik-psixoloji kontekstlr).

Grdymz kimi, bu prinsipin inkiafnda baqa bir dialektik rt mvcuddur: kmiyytdn keyfiyyt keid qanunu.

Myyn msllri hll etdikdn sonra lyas fndiyev daha ali v mrkkb problemlri hll etmk n nvbti Mahn dalarda qald pyesind struktur prinsipini mrkkbldirib (tarixi-siyasi + frdi-psixoloji = flsfi tmayll lirik-psixoloji kontekstlr).

Bu prinsipin inkiaf zvi surtd lyas fndiyevin ev varl dnyagr, dnyaduyumu, vtnda mvqeyi, elmi naxlar drraksi, ictimai xadim faliyyti il baldr. Mllifin frdiyyti, yaradclq meyillri, subyektiv lyaqtlri slub mfhumunu tkil edn xsusiyytlrin hams yaradclq iind byk rol oynayr (28) fikri lyas fndiyevin d yaradclnda parlaq ifadsini tapmdr.

dibin inkiaf prosesini mumilikd oxmilltli sovet mdniyytinin, dbiyyatnn, dramaturgiyasnn inkiafn myyn edn yksk humanizm, partiyallq v xlqilik prinsiplri tyin etdi.

*** Poetik lirizm baxmndan yanadqda lyas fndiyevin dramaturji slubundak orijinal sciyyvi parametrlri aadak kild mumildirmk olar.

1. Dramaturqun pyeslrind n vacib kod, aar funksiyasn dayan element srin addr. Sn hmi mnimlsn, Unuda bilmirm, Mhv olmu gndliklr, Mnim gnahm

Mahn dalarda qald pyeslrinin adlar birbaa ilkin anlaylara (airan mumildirmy, obrazllq sistemliliyin, gcl alleqorik balanca, konfliktin oxmnallna, hadislrin v personajlarn iki qatda cryan v inkiaf etmsin) kifayt qdr informativ iardir. ox da orijinallq dalnca qamayan dramaturq mumi, htta hardasa tan mvzular mhz bu yolla ablon, eynnmi didaktikadan xilas etmy sy gstrir.

2. Drst v drin psixologizm saslanaraq hyati, psixoloji, real vasitlrl yana, poetik metodlardan da vacib hlledici element kimi istifad edir. Qoyulan mslni, problemi daha smrli v ifadli hll etmk n dialoq-mbahislri stn tutur.

3. Ttbiqi v nzri psixologiyadan bildiyimiz kimi, hr bir mn zn drk etmk n mtlq sn lazmdr. Yni insan kiminls dialoqa, mnaqiy girind hqiqti qavramaqla yana, zn d drk edir. Flsfi baxmdan yanadqda is grrk ki, hl eramzdan vvl yunan filosofu Sokrat dialoqu stn tuturdu. Onun mhur mayevtikasn (mamaalq) xatrlayaq. Sokratn tbirinc, o, dialoqda hqiqtin doum prosesind mamaa funksiyasn dayr. lyas fndiyev hr hans hqiqtin (ictimai-siyasi, elmi v s. hqiqtin) doum prosesini dialoq vasitsil canlandrmaqda ustaddr.

4. Hmin prosesd balca v hlledici rolu mllifin lirik mni olan ba qhrman oynayr. Baqa slubdan frqli olaraq, romantik tmayll realist lirik-psixoloji slubda yazan mllif ba qhrman msbt, parlaq, geni v drin mnvi-xlaqi keyfiyytlrl rvnqlndirir. Ba qhrman, szn sl mnasnda, ideal msbt qhrman sviyysin qaldrmaq sas mqsd evrilir. Bu da lyas fndiyevin romantik tmayll realist lirikpsixoloji pyeslrin gcl r o m a n t i k ahng, balanc gtirir.

*** lyas fndiyevin dramaturji irsin saslanaraq masir Azrbaycan dramaturgiyasnda lirik-psixoloji slubun tipologiyasn aadak kild yekunladrmaq olar.

Azrbaycan dramaturgiyasnda lirik-psixoloji slubun tkkl zmini sasl olub, ayr-ayr dramaturqlarn yaradclnda zn doruldub, mumi kild formalab v bu gn d inkiafdadr.

Lirik-psixoloji slubun genetik kklrini, bdii zminini ab saslandrarkn grrk ki, onun iki sas qolu vardr. Azrbaycann milli xalq oyunlarndak sad kompozisiya qurumu, el nmlrindki poetik v hssas lirizm, mhbbt dastanlarndak dramatik-psixoloji situasiyalar lirik-psixoloji slublu pyeslrd yeni v mxtlif formalarda tzahr edir. Bu, romantik tmayll v universal tipli lirik-psixoloji slublu pyeslrin struktur qurumunda zn daha qabarq gstrir, hmin srlrd poetik-lirik psixologizm zmin yaradr.

Lirik-psixoloji slubun mnyinin digr qolu Azrbaycan dram sntkarlarnn bdii irsinin kklri v inkiaf meyillri il naxlar baldr. Mirz Ftli Axundzadnin, zeyir Hacbylinin, Sabit Rhmann komediyalarndak zrif v lirik komizm, gcl realizm, Clil Mmmdquluzadnin srlrindki bri problemlrdn bhs edn ldrc satira, Ncf by Vzirovun, bdrrhim by Haqverdiyevin, Nriman Nrimanovun facilrindki mrkkb hyat hqiqtinin ictimai ksri, Hseyn Cavidin, Smd Vurunun, Mehdi Hseynin pyeslrindki flsfi-romantik vst, coqun ehtiras, Cfr Cabbarlnn dramlarndak masirlik, milli kolorit lirik-psixoloji slubun formalamasna zmin yaratmdr.

lyas fndiyevin Sn hmi mnimlsn, Unuda bilmirm, Mhv olmu gndliklr pyeslrind ictimai-sosial kontekstd lirizm szgcindn ken psixoloji hadislr, mrkkb situasiyalar hm poetik realizm, hm flsfi romantizm, hm zrif komizm, hm d sarsdc sarkazm alarlar il, yeri gldikc faci elementlri il yourulub. n sas v haqqnda dandmz slub n xarakterik olan is odur ki, hmin pyeslrd dialoqlardak, szalt mnalardak fikir drinliyi psixoloji lirizmin zrin dr. Ona gr d gstrdiyimiz xsusiyytlr lirikpsixoloji slubun yardm faktoru funksiyasn dayaraq onun ayrlmaz trkib hisslrin evrilir v btvlkd vhdt yaradr.

Lirik-psixoloji slub, hminin Azrbaycan dramnvisliyinin tkkl v inkiaf boyu sas keyfiyytlrdn olan psixologizmdn bhrlnmi v onu yeni alarlarla znginldirmidir.

mumilikd is bu psixologizmin kklri daha qdimlr gedib xr, z zminini xalq oyunlarndan, xalq dastanlarndan alr.

Demli, mvzusundan v ideya istiqamtindn, flsfi-estetik dyrindn, bdii sviyysindn asl olmayaraq, psixologizm Azrbaycan xalq dramaturgiyasnn v elc d professional dramaturgiyann sas xsusiyytlrindn olmudur. Lirikpsixoloji slubun kontekstind nsr v dramaturgiyan, poeziya v dramaturgiyan mqayis etsk, onlarn frqlrini v daxili balarn, zahiri laqlrini thlil ksk, grrik ki, dram nsrin (hminin poeziyann) ekvivalentidir. Hmin tezis burada mumi kild deyils d, problem hr dramaturqun frdi yaradclq prinsiplri, mvzu axtarlar, slubun znmxsusluu il baldr. Nticd bel bir fikir hasil olur ki, hr mllif znn nsr v ya poeziya yaradclnda sas gtrdy problem (v hminin bdii prinsip) dramaturgiyada da sadiq qalr.

lyas fndiyev qid v mhbbt, insan v zaman, hyat v irad, xsiyyt v cmiyyt, vzif v borc, frd v kollektiv, arzu v ml problemini dramaturgiyada daha konkret, dram sntinin tlb v imkanlar dairsind konseptual trzd realiz edib.

Grndy kimi, dramaturqu st qatda bir-birindn frqlnn mxtlif problemlrin bdii hlli maraqlandrr v dib bunu znmxsus slubda v struktur qurumunda realiz edir. Gizli v daha sas qatda is sntkar eyni mqsd birldirir: insan v onun cmiyytd yeri, yeni insann mnvi-xlaqi keyfiyytlrinin formalamas, ictimai-sosial problemlrin hlli n xsiyytin ilkin gtrlmsi lirik-psixoloji slubun sas keyfiyytlrindn biridir.

Lirik-psixoloji slub Azrbaycann, o cmldn lyas fndiyevin dramaturgiyasna bir sra yeniliklr gtirmi v dram sntini daha da znginldirmidir.

Birincisi. Lirik-psixoloji slub janr rngarngliyi v mxtlifliyi n geni imkanlar ab. Lirik-psixoloji slubun imkan geniliyi, hminin tsdiq edir ki, unudulmu janrlarda da (msln, melodrama) masirlrimizi dndrn, onlarn mnvixlaqi trbiysin, etik-estetik tlbatna, geni dnyagrn cavab vern, hyat mvqeyini falladran sr yazmaq mmkndr.

kincisi. Lirik-psixoloji pyeslrin janr mxtlifliyi, szsz ki, mvzu geniliyindn v lvanlndan domudur. lyas fndiyev lirik-psixoloji slubla Azrbaycan dramaturgiyasn yeni ori naxlar jinal mvzularla znginldirmidir. Dramaturq, eyni zamanda nnvi mvzulara (msln, ail-mit mvzusu) masir estetik prinsiplr parametrindn mracit etmkl daha byk problemlrin hllin almdr. Dramaturqun Sn hmi mnimlsn

pyesinin bdii taleyini xatrlamaq fikrim yani sbutdur.

Demli, lirik-psixoloji slub tamaa-oxucu il daha sx nsiyyt yaratmaqda fal rol oynayr.

ncs. lyas fndiyevin lirik-psixoloji pyeslrind (mvzusundan v janrndan asl olmayaraq) hadislr deyil, bilavasit insanlar arasndak psixoloji mnasibtlr sas gtrlr. Obrazn zahiri tfrratndan daha ox personajn daxili almi, mnvixlaqi keyfiyytlri, ml-faliyytinin psixoloji dnlri, davrannn ictimai xsusiyytlri vicdan v ml problemi dairsind dramaturqun diqqt mrkzind durur. Buna gr d Hsnzad (Sn hmi mnimlsn), Mhsnzad (Unuda bilmirm), Savalan (Mhv olmu gndliklr) obrazlar Azrbaycan dramaturgiyasnda yeni v orijinal xarakterlr kimi qiymtlidir.

Drdncs. Lirik-psixoloji pyeslrd gtrln hr hans problemd konflikt-mnaqi bilavasit xsiyytin znn mnvi-xlaqi keyfiyytlri il arzu v istyi, mli v vicdan, hminin qeyri-antaqonist ziddiyytli qtblrin qid, amal mbarizlri arasndak tzadl kslikd reymlnrk xsiyytcmiyytzaman v ictimai-siyasi kontekstlrd, lirik-psixoloji poetik struktur qurumunda realiz olunur.

Sn hmi mnimlsn, Unuda bilmirm, Mhv olmu gndliklr, Mnim gnahm, Mahn dalarda qald, Bllur sarayda pyeslrind konflikt-mnaqinin mrkzind ba qhrmanlar durur. Onlarn mnvi-psixoloji dyimlri, tbddlatlar, trdddlri, aralarndak psixoloji mnasibtlri hadislrin dramatik inkiafn myynldirir.

Beincisi. Lirik-psixoloji slublu dramaturqlarda xsiyytlilik prinsipi estetik kateqoriyaya evrilrk mllifin bdii amalnn, yaradclq konsepsiyasnn mrkzind durur. xsiyytlilik keyfiyytinin balanc sntkarn intellektual sviyysindn, emosional almindn, poetik duyularndan asldr.

Altncs. Publisist tmayll lirik-psixoloji pyeslrd qoyulan problemin ideya istiqamtind mtlq mllifin fal hyat mvqeyi poetik kild zn gstrir. Bel srlrd (msln, lyas fndiyev Mhv olmu gndliklr dramnda) msbt ba qhrman dramaturqun fikir v ideya yknn daycsna evrilir.

Yeddincisi. Lirik-psixoloji pyeslrd dialoqun sas gc, mllif fikrinin mzi bilavasit szalt mnalarda verilir. Hmin srlrd szalt mna obrazn daxili-mnvi almind gedn real hyat hadislri prosesinin lirik-bdii inikasdr. Dramn emosional tsir gc, psixoloji mnas, obrazlar arasndak psixoloji mnasibtlrin mahiyyti mhz lirik szalt mnalarda, ikinci planda akar olur. Dialoqlarn bdii qurumu hadislrin zahiri trfini gstrmkdn daha ox psixoloji insan mnasibtlrinin lirik-poetik mnasn amaa ynldilir.

Azrbaycan dramaturgiyasnda lirik-psixoloji slub mit v gndlik hyat hadislrini poetikldirrk ictimai kontekstd masirlrimizin mnvi alminin lirik-poetik problemlrini diqqt mrkzind saxlayr. lyas fndiyev v bu istiqamtd alan dramaturqlar ada gerkliyin hatli obrazn yaradr, konflikti ikiplanl quraraq lirik balanc ictimailikl birldirir, qhrmann tbitinin drinliyin nfuz edir, xsiyytin formalama prosesinin psixoloji qatlarn ar, yeni cmiyyt adamnn vtndalq msuliyytini, xsi lyaqtini, amaln, Vtn mhbbt duyusunu mnbizcmiyyt struktur qurumunda lirik-psixoloji v flsfi-emosional kild ifad edirlr.

   

Mnblr

1. .. . , 1968, 1, . 137.

2. Mmmd Arif. Sntkar qocalmr. Bak: Yaz, 1980, s. 256.

3. Mmmdcfr Cfrov. Snt yollarnda. Bak:

Azrnr, 1975, s. 207.

4. Mmmd Arif. Sntkar qocalmr. Bak: Yaz, 1980, s. 256 257.

5. lyas fndiyev. Seilmi srlri. 4 cildd. II c. Bak:

Azrnr, 1970, s. 196.

6. . . .: . . .: , 1966, . 25.

7. ... . : , 1971, . 70

8. lyas fndiyev. Seilmi srlri. 4 cildd. II c.

Bak; Azrnr, 1970, s. 170.

9. smayl xl. Hr eydn vvl... dbiyyat v incsnt, 30 noyabr 1968.

10. ... . .: , 1979, . 8.

11. lyas fndiyev. Seilmi srlri. 4 cildd. II c.

Bak, Azrnr, 1973, s. 123.

12. Q.Yaar. Unudulmur. Kommunist, 25 dekabr 1968.

13. lyas fndiyev. Seilmi srlri. 4 cildd. II c.

Bak, Azrnr, 1973, s. 125.

14. Msud liolu. nsan v vicdan. Azrbaycan gnclri, 1968-ci il.

15. lyas fndiyev. Seilmi srlri. 4 cildd. II c.

Bak, Azrnr, 1973, s. 127.

16. Yen orada, s. 79 80.

17. Yen orada, s. 126.

18. Yen orada, s. 105.

19. ... . : - , 1971, . 70

   

,,, 29- . .

, .

y , . (14 1939- ) (16 1942- ) .

. 1941-

( . 27 1941), (6 1941), (28 1942), (16 1942), (31 1942), (7 1943), (6 1943),

( . 8 1944) .

- - . , , , , , . , , , . , , - . , . , , , , , , ...

(1). , , , un , . , .

, , , . ... , -rt .

-, , , , . , , (2). , (3).

*** 1945- ( ) . naxlar . , . (4).

(), (), (), (), . (), (), ( ), ( ), (), () .

() . . .

   

naxlar naxlar,,, -.

, . , , , , . . - , . . , , , , . , ...

, , ( ), (), (), () () , . , (1).

- . , , . (2). . l , , , .

, i , , . , , . (3).

, , . , , - , .

, - . naxlar . (4).

.

   

, .

S: , .

: , , .

: , , ?

. , , a , . , , , , ... .

. , , ... , , , , ... . (1).

( ), ( ), ( ), . , ... , , , , , . - - (2). - ( ) . , , , - . , .

, , , , .

. . , . , (3).

, . ( ), ( ) , , , . , .

, , . . ... (4).

75. 1949- Aleksandr ), (Uilyam ) 1948- . - , . naxlar . , . , , , , .

1949-. .

   

, .

: , , - , . .

, , , , , . , , (1).

(1941 1945) .

- . .

, , , . ...

, , . (2).

, , - . , . , , . naxlar , . , . , (3).

, - , , , n .

. , . , , ... .

.

. , -, . , . . . (4).

, - . . , (5).

, , . .

. , , (6). (), (), (), ( ) . . .

, (7).

, - . , , , . (8).

.

   

, .

Soldan: , , .

: , , .

: , , ,

   

, . , .

.

-. -, - , , . , , , , .

: , , .

, -, , , - , , - . , , .

, , , ...

, , - (5).

. , 1937- ( , ) , . , , . , .

. ( , ) 57 , - ( , ) 62 49 . . , , , , . .

.

, .

, . , .

, : , naxlar , . . , , , . , , . , . . , , , , . , , , .

, . !..

, , , (6).

- , . , - .

- , . , , , , . , , , . .

, , , (7).

, , , , , (8) .

, (9). . , - .

, , , , , (10) .

, , . - , , .

, naxlar

   

. .

-.

:

;

;

- .

, .

. , u. , , . .

- , , . . . , .

( ), ( ), (a ) , i, - . , .

- . , . , -, - .

. . , , , , .

. . , ; , ; , .

- . , : . , naxlar

   

,., 1974- ( ), ( ), ( ), ( ) . , - . : , - , , - . .

, , , . , b (20).

*** 1967- 22- . , , -, , , (: 21). : . 17- . (22).

. . , , , . , . 15 (23). (), (), (), () . 93 (: 24).

1966- . ., ., . () . () (: 25).

   

6. . . , 4 1964.

7. .

8. . . , , 1974, . 85.

9. . . , , 1974, . 127.

10. .. . , , 1971, . 64.

11.... , 19 1964.

12. . . , 1 1964.

13. . .

, 2 1965.

14..,...

, 28 1964.

15. . . , , 1972, . 216.

16. . . , 25 1964.

17. . . , 1 1964.

18. . . , 25 1964.

19. . . , 8 1966.

20. ( ). , 11, 1974.

21. ( ), 22 1967.

22. . . , 23 1974.

23. . . , 27 1968.

24. .

25. . . , 5 1967.

, .

: T ( ) , (1).

, .

., : , , .

. , , , . , . , . , , , , , .

. , , , , ...

a . , . , !

, , , . , - .

, , , . , , (2).

   

.

i,. i.

( ), (), (), ().

, -.

. , , , .

, . . , . , .

, , - , - , , , .

- , . , , naxlar , n, (5, . 121) . , ( ) , . , , c .

- , , . . , , . - , (4).

- ... . , , , . , . , . . , . , , , , , . , , . , - , . , , (3).

, , , .

, , .

, , , , . , , . , .

:

) ;

) , ;

) , .

. , , , - - . , . , - , - . .

naxlar

   

.

   

2..

3... . . , - , 1990.

6. .. . , , 1979, .8

7. .. . , 20 1968.

8. .. . , 25 1969. 5 1969- .

, .

, .

: , .

, .

... . , .

, . .

. 1972-c 27- , , , , , i R .

. o, (1) , , . i i, (5) -.

, . , , , , . : naxlar , . ... , , , , i ...

(5) .

, , , , . , . , (3), . , , (4) .

, , - , , . ( ), .

, , .

, . , , . .

, ... , , . , , . , . , .

, , (2). .

. , , , , . - . i , .

, ...

, , - .

, .

. , - naxlar . - ... , , (2).

, , .

, - . , , () , q , .

, , -. , . g , , .

(, ) , , . , , . - .

: , . , , .

, - g . , , . . .

.

- . , , , ... . , . , . , (6, . 100, 101).

, , .

, , , . bhr, .

naxlar - . - !

, - , , , . .

,, i - ) i.

,, (- ), (- ),,, -, ( ), ( - ).

i , .

,.

,,. , .

- - , , , .

, .

: .

   

, .

S: , .

S: y , . S: y, ,

   

1.. . , .

, .

   

, .

Soldan: , .

S: .

,,,,,, . - . .

. () , () . . K , .

, .

- . , . . M S .

, .

1982- (11, 12, 13 ) .

. , . , . , y .

. , - , , , . , . , , . , , .

- : , , , , (1).

naxlar - , n. , , , , . .

, - : ; ; - ; .

- - , . . , . . , , , .

- . . . .

. . , , , , , , .

- , . , - . , , .

, .

. , , .

, . , - - . , .

naxlar , , .

- . - .

. .

. , .

. , . , , , , .

, .

, . .

, , , .

i, i , .

, , , , .

, , , , .

. .

- . - - . , , - . , , , .

( ) - , , , , .

, , :

, , , , .

naxlar - , , ?

, , - .

. . , , -, - .

.

, ?

-, !

, , !

, , !

, -, !

- !

, !

, . . , . .

, , ,

   

. - .

. - , . , , - .

- .

. , , , .

. , , , . -, -

:

;

;

;

, ;

, , , - , ;

, , ...

. . .



Pages:   || 2 |
 >>  - .
:

". " 5 , , ...

, , "" 02/01/2017 GEMORO GmbH 1 " 20-20-20" " 20-20-20", 2020 ...

ʲ . 13. 1866 .1. . 1. ) , 2 6 2 8 5, , ...

2008 . . 3(4) 1:001; 001.8 .. : "" . , ...

1997 . .. , - , . ...

10G 40G InstaPATCH 360, InstaPATCH Plus ReadyPATCH www.commscope.com 3 CommScope 3 Insta...

ST-9 3.9.12 3 , , Ȕ : (a) ...

28 2011 . 28 2011 . ...

- " " - , ...

, , , . , - " ...

7 , 8-9 2008 . , , mario.apostolov@unece.org , , ...

. http://www.litres.ru/pages/biblio_book/?art=183567 . ...

1 "" _2016. , " ...

Guns.ru Talks Levenhuk Bino Ultra 6x18. . | | | | | | | , | | | Hawke, Sightron, Kahles, Bushnel,Sturman ,...

.., .. // Uwarunkowania rozwoju turystyki w miescie / pod red. Michala Lisowskiego. Bialystok: Wyzsza Szkola Menedzerska, 2010. . 3543. . ., . . ...

, (, ) (, .). ...

5 1. . ...

Schmak Biogas 2015 Schmack Biogas GmbH 28.10.2015 1 Schmack Biogas Viessmann Group Viessmann Werke : 1917 -: ...

. . . , TOWARDS A FINALLY SUBJECTLESS - OBJECT . Levi R. Bryant. PhD in Philosophy, Pro: 9700Wade Boulevard, fessor of Philosoph...

441 P E R S O N A L I A . , . .. / XIX . XX . "", "": , -"...

. . . . 16, 4 (2009) 109116 517.9 ..1 . . . e-mail: iliyask@uniyar.ac.ru ...

- ..1, ..2, ..1, ..1 () , ...

) , , - . ...

22.10.2013 N 571 ( 06.12.2013 N 30549) www.consultant.ru : 10.03.2015 ...

. . 11 : ...








 
<<     |    
2017 www.doc.knigi-x.ru - -

, .
, , , , 1-2 .